KURDPLAT

چەند بەرپرسێکی ئەمریکی و عێراقی دەڵێن، ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ ناردنی دۆلاری بۆ عێراق هەڵپەساردووە و پڕۆگرامەکانی هاوکاریی ئەمنی لەگەڵ سوپای ئەو وڵاتە راگرتووە، ئەوەش وەک زیادکردنی گوشارەکان بۆسەر بەغدا بە مەبەستی هەڵوەشاندنەوەی میلیشیاکانی لایەنگری ئێران.

رێگریکردن لە ناردنی 500 ملیۆن دۆلار

رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵی ئەمریکی لە راپۆرتێکدا لە زاری بەرپرسانی ئەمریکا و عێراق بڵاویکردەوە، بەرپرسانی وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا رێگرییان لە ناردنی نزیکەی 500 ملیۆن دۆلاری نەختینە کردووە کە بڕیار بوو بە فڕۆکەیەکی بارھەڵگر بگاتە بەغدا. ئەم پارەیە داهاتی فرۆشی نەوتی عێراقە کە لە هەژمارەکانی بانکی فیدراڵیی نیویۆرکدا کۆکراوەتەوە.

بەرپرسە عێراقی و ئەمریکییەکان رایانگەیاندووە، ئەمە دووەم باری دۆلارە کە واشنتن ناردنی بۆ بانکی ناوەندیی عێراق دوابخات لەوەتەی دەستپێکردنی جەنگی ئێران لە کۆتایی مانگی شوباتەوە.

بڕینی هاوکارییە سەربازییەکان

بەرپرسە ئەمریکی و عێراقییەکان دەڵێن، واشنتن، بەغدای ئاگادار کردووەتەوە کە دابینکردنی بودجەی هەندێک پڕۆگرامی دژەتیرۆر و مەشقی هێزە چەکدارەکانیش رادەگرێ تاوەکو ئەو کاتەی هێرشی میلیشیاکان دەوەستێت و حکومەتی عێراق هەنگاوی جیدی بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەو گرووپە چەکدارانە دەگرێتە بەر.

ئەم بڕیارانە نیشانەی ئەو گوشارە زۆرەن کە خراونەتە سەر بەغدا تاوەکو خۆی لە واشنتن نزیک بکاتەوە و پەیوەندییە نزیکەکانی لەگەڵ تاران کەم بکاتەوە.

تۆمی پیگۆت، گوتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا دەڵێ، "نەتوانینی حکومەتی عێراق لە رێگریکردن لەم هێرشانە، لە کاتێکدا هەندێک لایەنی ناو حکومەت بەردەوامن لە دابینکردنی داپۆشینی سیاسی و دارایی بۆ میلیشیاکان، کاریگەریی نەرێنی لەسەر پەیوەندییەکانی ئەمریکا و عێراق دروست دەکات." گوتیشی، "ئەمریکا هێرشکردنە سەر بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا قبووڵ ناکات و پێشبینی دەکات حکومەتی عێراق هەموو رێکارێک بگرێتەبەر بە مەبەستی هەڵوەشاندنەوەی گرووپە میلیشیاکانی نزیک لە ئێران لە عێراق."

دۆلار وەک کارتێکی گوشار

دوای ساڵی 2003، واشنتن رازی بوو داهاتی نەوتی عێراق کە ساڵانە دەگاتە دەیان ملیار دۆلار، لە بانکی فیدراڵیی نیویۆرکدا بپارێزێ. بۆ گەڕاندنەوەی پارەکەش، بانکەکە ساڵانە تاوەکو 13 ملیار دۆلاری نەختینە رەوانەی بەغدا دەکات تاوەکو ئابووریی عێراق بەردەوام بێت.

پێشتریش وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا زیاتر لە 20 بانکی عێراقی سزادابوو، بە تۆمەتی ئەوەی بە شێوەی نایاسایی دۆلاریان بۆ سوودی میلیشیاکان گواستبووەوە. هەروەها گرووپە چەکدارەکان تۆمەتی ئەوەیان دەدرێتە پاڵ کە لە رێگەی بەکارهێنانی کارتی بانکیی (ماستەرکارد و ڤیزە) و گواستنەوەیان بۆ ئیمارات، دۆلاریان بۆ ناوخۆی عێراق بە قاچاخ بردووە و قازانجی زۆریان لێ کردووە.

کاریگەریی میلیشیاکان لەسەر حکومەت

بەپێی راپۆرتەکە، گرووپە چەکدارەکانی وەک فەیلەقی بەدر، کەتائیبی حیزبوڵڵا و عەسائیبی ئەهلی حەق هەژموونێکی زۆریان لەنێو جومگەکانی حکومەت و کەرتی دارایی عێراقدا هەیە. لە کاتێکدا عێراق خەریکی هەڵبژاردنی سەرۆکوەزیرانێکی نوێیە، ئەم گرووپانە و تاران گوشار دەکەن بۆ ئەوەی کەسێک بێتە سەر کار کە پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئێراندا بە بەهێزی بمێنێتەوە.

لە کۆتایی راپۆرتەکەدا هاتووە، دۆناڵد ترەمپ لە مانگی کانوونی دووەمدا هۆشداری دابوو ئەگەر نووری مالیکی، سەرۆکوەزیرانی پێشوو، بگەڕێتەوە دەسەڵات، هەموو هاوکارییەکانی ئەمریکا دەبڕێ. ئێستاش هەوڵەکانی چوارچێوەی هاوئاهەنگی بۆ ئەوەیە بەربژێری سەرۆکوەزیران یەکلایی بکاتەوە.

دۆناڵد ترەمپ دەڵێت، ئێران بەهۆی گەمارۆکانەوە لە لێواری "داڕمانێکی گەورەی ئابووریدایە" و بۆ رزگاربوون لەو دۆخە، "تینووی پارەی نەختینەیە."

رۆژی چوارشەممە 22ی نیسانی 2026، ترەمپ لە تۆڕی ترووس سۆشیاڵ تیشکی خستە سەر دۆخی ناوخۆیی ئێران و گوتی، "ئێران لە رووی داراییەوە خەریکە دادەڕمێت! ئەوان دەیانەوێ تەنگەی هورمز دەستبەجێ بکرێتەوە، چونکە تینووی پارەی نەختینەن."

سەرۆکی ئەمریکا ئاماری نوێی لەبارەی زیانە ئابوورییەکانی ئێران ئاشکرا کرد و رایگەیاند، بەهۆی داخرانی تەنگەی هورمز و بەردەوامیی گەمارۆ دەریاییەکانەوە تاران "رۆژانە 500 ملیۆن دۆلار لەدەست دەدات."

بە گوتەی ترەمپ، قەیرانە داراییەکە گەیشتووەتە نێو دامەزراوە ئەمنییەکانیش. ترەمپ دەڵێت، "سوپا و پۆلیسی ئێران سکاڵا دەکەن و دەڵێن مووچەیان پێ نادرێ."

ئەم قسانەی ترەمپ لەکاتێکدایە، بڕیار بوو بەرەبەیانی ئەمڕۆ کاژێر 2:50 خولەک بە کاتی هەولێر، ئاگربەستی نێوان ئێران و ئەمریکا کۆتایی بێت، بەڵام ترەمپ پێش تەواو بوونی ئاگربەستەکە، بڕیاری درێژکردنەوەی دا.

ترەمپ لە ترووس سۆشیەڵ نووسی، فەرمانم دا بە سوپاکەمان کە بەردەوام بێ لە گەمارۆکەی (گەمارۆی سەر بەندەرکانی ئێران) و لە هەموو لایەنەکانی دیکەشەوە بە ئامادەیی و توانای تەواوەوە بمێننەوە." گوتیشی، "ئاگربەستەکە درێژ دەکەینەوە تاوەکو ئەو کاتەی پێشنیازەکەیان پێشکێش دەکەن و گفتوگۆکان کۆتاییان دێت."

بەهۆی پەککەوتنی هەناردەکردنی نەوت لە بەندەرەکانی باشوورەوە، عێراق رووبەڕووی قەیرانێکی دارایی گەورە بووەتەوە. گوتەبێژی پێشووی وەزارەتی نەوت رایدەگەیێنێت، بەرهەمهێنانی نەوت بۆ کەمتر لە سێیەکی جاران دابەزیوە و وڵاتەکە مانگانە نێوان 5 بۆ 7 ملیار دۆلار زیان دەکات.

د. عاسم جیهاد، شارەزای وزە و گوتەبێژی پێشووی وەزارەتی نەوتی عێراق رایگەیاند، "بەرهەمهێنانی نەوتی عێراق لە چوار ملیۆن و 300 هەزار بەرمیلەوە بۆ تەنیا ملیۆنێک و 200 هەزار بەرمیل لە رۆژێکدا دابەزیوە."

بە گوتەی عاسم جیهاد، هەناردەکردن لە باشوورەوە کە پێشتر رۆژانە 3.5 ملیۆن بەرمیل بوو، بە تەواوی پەکیکەوتووە.

عاسم جیهاد هۆشداری دەدات کە کەمبوونەوەی بەرهەمهێنانی نەوت، کاریگەریی راستەوخۆی لەسەر سێکتەری کارەبا دەبێت و دەڵێت، "هەر کاتێک بەرهەمهێنانی نەوت کەم ببێتەوە، گازی هاوەڵیش کەمدەبێتەوە، ئەوەش دابینکردنی گازی وێستگەکانی کارەبا پەکدەخات." باسی لەوەش کرد، هاوردەکردنی گازی ئێرانی بەهۆی بارودۆخی شەڕەوە جێگیر نییە و رۆژانە تەنیا 500 بۆ 700 ملیۆن پێ سێجا دەگات، کە تەنیا بەشێکی کەمی پێویستییەکانی عێراق پڕدەکاتەوە.

ئەو شارەزایەی وزە رەخنە لە سیاسەتەکانی رابردووی حکومەت دەگرێت و دەڵێت، عێراق دەیتوانی لە وڵاتانی ئاسیایی وەک چین، هیندستان و کۆریای باشوور نەوت کۆگا بکات، بەڵام هەنگاوی بۆ نەنراوە. عاسم جیهاد گوتی، "ئەگەر عێراق کۆگای بەکرێ بگرتایە یان کەشتیی زەبەلاحی بەکاربهێنایە، دەیتوانی 100 بۆ 300 ملیۆن بەرمیل نەوت لە دەرەوە کۆگا بکات و لە کاتی تەنگژەدا بیفرۆشێت."

کێشەی "نەوتی رەش" و هەناردە بۆ سووریا

سەبارەت بە هەناردەکردنی نەوتی رەش بە تانکەر بۆ سووریا، گوتەبێژی پێشووی وەزارەتی نەوت رایگەیاند، پاڵاوگە کۆنەکانی عێراق 40٪ی بەرهەمەکەیان دەبێتە نەوتی رەش؛ "ئەگەر ئەم نەوتە خێرا ساخ نەکرێتەوە، پاڵاوگەکان دەوەستن، بۆیە عێراق ناچارە بە تانکەر و بە تێچوویەکی زۆر هەناردەی بکات."

بەپێی زانیارییەکان ئێستا رۆژانە 500 بۆ 700 تانکەری نەوتی رەش لە رێگەی دەروازەی وەلیدەوە دەچنە ناو خاکی سووریا بۆ ئەوەی لە بەندەری بانیاسەوە هەناردە بکرێن.

لەبارەی هێرشکردنە سەر کەشتییەکی نەوتهەڵگر لە تەنگەی هورمز کە نەوتی عێراقی هەڵگرتبوو، عاسم جیهاد روونیکردەوە، "کۆمپانیای سۆمۆ بەرپرسیارێتییەکەی لە بەندەر کۆتایی دێت، کڕیارەکە بەرپرسە لە گواستنەوە و بیمە. ئەو کەشتییە ئاڵای هیندستانی پێوە بووە و سەر بە کۆمپانیای کڕیار بووە."

بۆ قەرەبووکردنەوەی بەشێک لە زیانەکان، عێراق پەنای بۆ بۆریی نەوتی هەرێمی کوردستان بردووە. باسم محەممەد خزەیر، بریکاری وەزارەتی نەوتی عێراق بە رووداوی راگەیاند، ئێستا رۆژانە بە تێکڕا نزیکەی 200 هەزار بەرمیل نەوت (نەوتی بەسرە، کەرکووک و هەرێمی کوردستان) لە رێگەی بۆرییەوە هەناردە دەکرێت.

گوتەبێژی بەڕێوەبەرایەتیی حەج و عومرەی هەرێمی کوردستان دەڵێ، لە رۆژی 6ی مانگی داهاتووەوە چوون بۆ سعودیە بە مەبەستی بەجێگەیاندنی فەریزەی حەج دەستپێدەکات و لە چوار رۆژدا سەرجەم ئەو کەسانەی دەچنە حەج بۆ سعودیە بەڕێ دەکەون.

کاروان ستوونی، گوتەبێژی بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی حەج و عومرەی هەرێمی کوردستان ڕایگەیاند؛، ئەم ساڵ 5120 کەس لە هەرێمی کوردستانەوە دەچنە حەج؛ ئاماژەی بەوەشکرد، رۆژی 6ـی ئایار یەکەم کاروان لە هەولێرەوە بەڕێ دەکەوێ و تاوەکو 10ـی ئایار سەرجەم کاروانەکان بەڕێ دەکەون.

لەبارەی گەڕاندنەوەی پارە بۆ حاجیان بەهۆی ئەوەی لەبری فڕۆکە بە پاس دەچنە سعودیە، کاروان ستوونی گوتی: "عێراق گرێبەستی فڕۆکەکانی کردووە و نازانین بۆ هەر کەسێک چەندی داناوە، بۆیە کە حاجییان گەڕانەوە لیژنەیەک پێک دەهێندرێ و جیاوازی پارەکە چەندبوو دەیاندەینەوە."

کاروان ستوونی دەڵێ، "زۆرینەی پاسەکان لە عێراقەوە دابینکراون. سەرجەمیشیان پشکنینیان بۆ کراوە و لە پشکنین دەرچوون. هەر حاجییەک دوو کورسی هەیە لە پاسەکان. لەنێو پاسەکەشدا خواردن و خواردنەوەیان بۆ دابین دەکرێت."

سەبارەت بە شێوازی هێنانەوەی کەلوپەلی حاجییان، کاروانی ستوونی گوتی، "گرێبەست لەگەڵ کۆمپانیایەکی خۆماڵی کراوە بۆ هێنانەوەی کەل و پەلی حاجییان، بۆ هەر شلیفێک 25 هەزار دینار وەردەگرن، بەڵام حاجی دەتوانێت ئەو پارەیەش نەدا بەو پاسەی پێی دێتەوە شتەکان بهێنێتەوە ئەگەر جێی ببێتەوە. لە حەجیش سێ ژەمە خواردنی بێ بەرامبەر دەدرێتە حاجییان. سێ شێفی کورد خواردن ئامادە دەکەن."

ئەم ساڵ ئەو کەسانەی دەچنە حەج بڕی دوو هەزار دۆلاریان بە نرخی فەرمی پێ دەدرێت و دەتوانن لە بانک پارەکە لە هەفتەی داهاتوودا وەربگرن.

کاروان ستوونی دەڵێ، "ئەم ساڵ نزیکەی هەزار کەس یەدەگ بوون بۆ حەجی ساڵی داهاتوو و ئەمانە بەبێ تیروپشک دەچنە حەج. ئەگەر یەکێک لەم یەدەگانە مردبێت، دەتوانێت کەسی پلە یەکی لەجێی بچێت. ئەو کەسانەش ئەم ساڵ ناویان دەرنەچووە، بۆ حەجی ساڵی داهاتوو دەبێت ناو بنووسنەوە کە چانسیان زیاترە چونکە هەرکەسێک بەو شێوەیەبێت خاڵێکی بۆ دەنووسرێت تا خاڵی زیاترت هەبێ چانست زیاتر دەبێت."

ئەنجامی نوێترین راپرسی لە ئیسرائیل نیشانی دەدات، بنیامین نەتەنیاهوو لە بەرامبەر هەر چوار رکابەرە سەرەکییەکەی لە پێشەوەیە، بەڵام لە هەمان کاتدا زۆرینەی بەشداربووان پێیان وایە نابێت جارێکی دیکە ببێتەوە سەرۆکوەزیرانی وڵات.

بەگوێرەی ئەنجامەکانی ئەو راپرسییەی کەناڵی 12ی ئیسرائیلی بڵاویکردووەتەوە، بنیامین نەتەنیاهوو لە هەموو رووبەڕووبوونەوە دووقۆڵییەکاندا لەپێش رکابەرە سیاسییەکانیدایە؛ بە جۆرێک لە کێبڕکێی بەرامبەر نەفتالی بێنێتی سەرۆکوەزیرانی پێشوودا، نەتەنیاهوو 41%ی دەنگەکان و بێنێت 34%ی دەنگەکانیان بەدەستهێناوە.

لە بەرامبەر گادی ئایزێنکۆتیشدا نەتەنیاهوو بە کۆکردنەوەی 42%ی دەنگەکان بەرامبەر بە 36% بۆ ئایزێنکۆت، لە پێشەوەیە.

هەر بەپێی راپرسییەکە، جیاوازیی نەتەنیاهوو لەگەڵ یائیر لاپیدی سەرۆکی ئۆپۆزیسیۆن زیاتر دەبێت و نەتەنیاهوو 42% و لاپید تەنیا 27%ی دەنگەکانیان هەیە، لە کۆتاییشدا لە بەرامبەر ئەڤیگدۆر لیبەرمان دا نەتەنیاهوو رێژەی 42%ی دەنگەکانی بەدەستهێناوە و لیبەرمانیش تەنیا 24%ی پشتگیریی بەشداربووانی راپرسییەکەی بەدەستهێناوە.

سەرەڕای ئەو پێشکەوتنەی نەتەنیاهوو بەرامبەر رکابەرە دیارەکانی هەیەتی، کاتێک بە شێوەیەکی گشتی پرسیاری ئەوە لە ئیسرائیلییەکان کراوە "ئایا نەتەنیاهوو یان کەسێکی دیکە ببێتە سەرۆکوەزیران؟" 56%ی بەشداربووان گوتوویانە "کەسێکی دیکە"، لە کاتێکدا تەنیا 36% گوتوویانە نەتەنیاهوو و 8%یش بێلایەن بوون.

مەترسی لەسەر دیموکراسی و لێکترازانی ناوخۆیی

راپرسییەکە ئاماژە بە نیگەرانییە قووڵەکانی کۆمەڵگەی ئیسرائیلی دەکات؛ 53%ی بەشداربووان دەڵێن، نیگەرانی داهاتووی دیموکراسی لە وڵاتەکەیانن، لە بەرامبەردا 42% دەڵێن نیگەران نین.

سەبارەت بە گەورەترین هەڕەشە بۆ سەر ئیسرائیل، 56%ی بەشداربووان پێیان وایە "لێکترازانی ناوخۆیی" گەورەترین هەڕەشەیە، لە کاتێکدا 39% پێیان وایە "هەڕەشە ئەمنییەکان" مەترسیی سەرەکین.