KURDPLAT

رێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران ئەمڕۆ لە دیدارێکدا لەگەڵ خەڵکی پارێزگای ئازەربایجانی رۆژهەڵات و شاری تەورێز لە تاران گوتی، 47 ساڵە ئەمریکییەکان هەوڵی لەنێوبردنی کۆماری ئیسلامی دەدەن و سەرکەوتوو نەبوون و ترەمپیش نابێت.

خامنەیی دەڵێت، "سەرۆکی ئەمریکا بەردەوام باسی ئەوە دەکات، سوپاکەمان بەهێزترین سوپای جیهانە. بەهێزترین سوپای جیهان لەوانەیە بە جۆرێک زللـەی بەرکەوێت، کە نەتوانێ هەستێتەوە."

رێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران هەڕەشە لە ئەمریکا دەکات و دەڵێت، "ئەمریکییەکان بەردەوام دەڵێن کەشتیی فڕۆکەهەڵگرمان رەوانەی ئێران کردووە، راستە کەشتیی فڕۆکەهەڵگر مەترسیدارە. بەڵام مەترسیدارتر لە کەشتیی فڕۆکەهەڵگر ئەو چەکەیە کە دەتوانێ نوقمی بکات."

خامنەیی دەشڵێت، "سەرۆکی ئەمریکا گوتوویەتی 47 ساڵە ئەمریکا نەیتوانیوە کۆماری ئیسلامی لەنێو ببات، گلەیی کردووە لای خەڵکی خۆیان، ئەمە دانپێدانانێکی باشە، دەڵێم، تۆش ناتوانیت ئەم کارە بکەیت."

قسەکانی رێبەری باڵای کۆماری ئیسلامی لەکاتێکدایە کە تیمی دانوستاندنکاری ئێران و ئەمریکا لە جنێڤ سەرقاڵی دانوستاندنن.

دۆناڵد ترەمپ، رۆژی هەینی 13-02-2026 و لە کاتی جێهێشتنی کۆشکی سپی و دواتر لە بنکەی سەربازیی فۆرت براگ لە ویلایەتی کارۆلاینای باکوور، لە وەڵامی پرسیارێکی رۆژنامەڤانان سەبارەت بەوەی ئایا دەیەوێ دەسەڵاتی ئێران بڕووخێت، گوتی، "پێدەچێت ئەوە باشترین شت بێت کە رووبدات. 47 ساڵە ئەوان تەنیا قسە دەکەن، لەو ماوەیەشدا ئێمە خەڵکی زۆرمان لەدەستدا، دەست و قاچ و دەموچاوی خەڵکمان شێوێندرا (بەهۆی کارەکانی ئەوانەوە)."

سەبارەت بەوەی ئێران چی بکات بۆ ئەوەی لە هێرشی سەربازی دووربکەوێتەوە، ترەمپ گوتی، "ئەو رێککەوتنەمان بدەنێ کە دەبوو لە سەرەتاوە بماندەنێ. ئەگەر رێککەوتنی راستمان بدەنێ، هێرش ناکەین."

ئەمڕۆ خولی دووەمی دانوستانە ناڕاستەوخۆکانی نێوان ئێران و ئەمریکا لە باڵیۆزخانەی عومان لە سویسرا بەڕێوەدەچێت.

بەگوتەی ئێران، کارنامەی ئەم خولەی دانوستانەکان هاوشێوەی قۆناخەکانی پێشوو، تەنیا سەبارەت بە "پرسی ئەتۆمی و لادانی سزاکانی سەر تارانە".

رێکخراوێکی ئابووری هۆشداری دەدات لەوەی ئەگەر چارەسەرێکی بەپەلە بۆ زیادکردنی گومرگ نەکرێت، بازاڕەکانی عێراق و هەرێمی کوردستان رووبەڕووی شەپۆلێکی گەورەی هەڵاوسان دەبنەوە و پێشنیاز دەکات حکومەت داشکاندنی گومرگی بۆ 75% زیاد بکات.

نزیکەی 50 رۆژە بەهۆی کارکردن بە رێنماییە گومرگییە نوێیەکانی حکومەتی عێراق، زیاتر لە 70 هەزار کۆنتێنەر لە کاڵا و کەلوپەلی بازرگانان لە بەندەرەکان و خاڵە سنوورییەکانی عێراق گیریان خواردووە.

باوەڕ جەمال، شارەزای ئابووری و سەرۆکی رێکخراوی ئابووریکار، بە میدیاکانی وتوە، "پێشنیازمان کردووە حکومەتـی عێراق گۆڕانکاری بکات؛ لەبری ئەوەی داشکاندنی 25% لە بەهای کاڵاکان بکرێت و دواتر باجیان لێ وەربگیرێت، رێژەی داشکاندنەکە بۆ 75% بەرز بکرێتەوە. ئەمە دەرفەتێکی باشە بۆ بازرگانان تاوەکو کۆنتێنەرەکانیان رەوانەی بازاڕ بکەن و رێگری لە هەڵاوسانی نرخ بکرێت."

سەرۆکی رێکخراوی ئابووریکار دەشڵێت: "ئەم پێشنیازە وەک نووسراوی فەرمی دراوەتە فراکسیۆنە کوردستانییەکان لە ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق".

باوەڕ جەمال گوتی، "لەسەر ئەم بابەتە لەگەڵ فراکسیۆنە جیاوازەکان لە پەرلەمانی عێراق قسەمان کردووە، ئەوەشی تائێستا هەیە، فراکسیۆنی پارتی دیموکراتی کوردستان پشتیوانییان نەکردووین و دەڵێن، هەولێر و بەغدا لەسەر ئەسیکۆدا رێکنەکەوتوون".

باوەڕ جەمال دەڵێت، "لایەنەکانی ئۆپۆزیسیۆن پشتیوانیمان لێدەکەن، بەڵام بەشێکی دیکەش دەڵێن، پرسی زۆر گەورە و جۆرێک لە پشێوی لە پەرلەمانی عێراق هەیە، بەتایبەتی کە هێشتا بەربژێری سەرۆکوەزیران و سەرۆککۆماری عێراقیش هەڵنەبژێردراون". گوتیشی، پەیوەندییان بە دەستەی گشتیی گومرگەکانی عێراقیش کردووە، بەڵام ئەوان پێیانگوتوون رژدن لەسەر جێبەجێکردنی سیستمەکە.

سەرۆکی رێکخراوی ئابووریکار گوتیشی، چەندین بازرگان پەیوەندییان پێوەکردوون کە هاوردەی کاڵایان راگرتووە. دەشڵێت، بە بەردەوامیی بڕیارەکە، نرخی کاڵاکان گرانتر دەبێت و دیناریش زیاتر دادەبەزێت، چونکە بازرگانانی دەرەوەی سیستمی ئەسیکۆدا ناچار دەبن لە بازاڕەکان دۆلار بکڕن.

بەپێی ئەو داتا و راپۆرتانەی دەست رێکخراوی ئابووریکار کەوتوون، کە پشتیان بە ئامارەکانی بانکی ناوەندی و وەزارەتی دارایی بەستووە، ئێستا بە بەهای نزیکەی 5 ملیار دۆلار کاڵا لە خاڵە گومرگییەکان و بەندەرەکانی عێراق راگیراون، هاوکات مامەڵە داراییەکانی بازرگانان بە بەهای 4 ملیار دۆلار پەکیکەوتووە."

لە 1ـی کانوونی دووەمی ئەم ساڵەوە حکومەتی فیدراڵی پێناسی نوێی گومرگی کارا کرد، کە رێژەکەی لەنێوان 5% بۆ 30%ـە و پێویستە لە رێگەی سیستمی ئەسیکۆدا و دانی پێشوەختەی گومرگ کاڵا هاوردە بکرێ.

ئەمە لەکاتێکدایە هێشتا هەولێر و بەغدا لەسەر جێبەجێکردنی سیستمەکە لە هەرێمی کوردستان رێکنەکەوتوون.

مارکۆ روبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، لە نوێترین لێدوانیدا سەبارەت بە پەیوەندییەکانی وڵاتەکەی لەگەڵ ئێران رایگەیاند، گەیشتن بە رێککەوتن لەگەڵ تاران کارێکی زۆر قورسە. روبیۆ هۆکاری ئەم سەختییەی بۆ سرووشتی دەسەڵات لە ئێران گەڕاندەوە و ئاماژەی بەوە کرد بڕیارە سیاسییەکانی ئەو وڵاتە لە جیاتی لۆژیکی سیاسی، لەسەر بنەمای تێڕوانینی ئایینی دەدرێن.

وەزیری دەرەوەی ئەمریکا لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەڤانیدا گوتی: "پێویستە تێبگەین ئێران لە کۆتاییدا لەلایەن پیاوانی ئایینی شیعەی توندڕۆوە بەڕێوەدەبرێت. ئەم کەسانە بڕیارە سیاسییەکانیان لەسەر بنەمای 'تیۆلۆژی' (ئایینناسی) پەتی دەدەن، هەر ئەمەشە وایکردووە رێککەوتن لەگەڵیان هەمیشە کارێکی ئەستەم بێت."

سەبارەت بە هەوڵە دیپلۆماسییەکانی ئێستای واشنتن، روبیۆ ئاشکرای کرد، تیمێکی دانوستانکاری ئەمریکی لە رێگەدان بۆ ئەنجامدانی کۆبوونەوە لە جنێف لەگەڵ شاندی ئێرانی. ئاماژەی بەوەش کرد، "ئێمە هەوڵی خۆمان دەدەین، چونکە سەرۆک (دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا) هەمیشە ئەنجامی ئاشتییانە و چارەسەری کێشەکانی لە رێگەی دانوستانەوە پێ باشترە. ئەو سەرۆکێکە کە ئامادەیی خۆی پیشانداوە بۆ بینینی هەر کەسێک لەپێناو بەرژەوەندییەکانی وڵات."

لە کۆتایی لێدوانەکەیدا، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا هۆشداری دا لەوەی کە نابێت زیادەڕۆیی لە گەشبینییەکاندا بکرێت. روبیۆ گوتی: "ئەگەر دەرفەتێک هەبێت بۆ گەیشتن بە رێککەوتنێکی دیپلۆماسی کە نیگەرانییەکانی ئێمە بڕەوێنێتەوە، ئەوا پێشوازی لێ دەکەین، بەڵام پێویستە راستگۆ بین؛ ئەم پرۆسەیە زۆر قورس دەبێت."

ئەم لێدوانانەی روبیۆ لە کاتێکدایە کە چاوەکان لەسەر خولی نوێی گفتوگۆکانن و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی چاوەڕوانی ئەوە دەکات ئایا واشنتن و تاران دەگەنە خاڵێکی هاوبەش یان نا. ئەمەش دوای ئەوەی 6ی شوباتی ئەم ساڵ دانوستاندنەکانی نێوانیان دەستیانپێکردەوە.

دەقی قسەکانی مارکۆ روبیپ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا:

دوێنێ گوتم و ئەمڕۆش دیسان دەیڵێمەوە؛ مەبەستم ئەوەیە پێویستە تێبگەین ئێران لە کۆتاییدا لە لایەن پیاوانی ئایینی شیعە، پیاوانی ئایینی شیعەی توندۆ، بەڕێوەدەبرێت و بڕیارەکانیشی لە لایەن ئەوانەوە دەدرێت، باشە؟ ئەم کەسانە بڕیارە سیاسییەکان لەسەر بنەمای تیۆلۆژی (ئایینناسی) دەدەن. بڕیارەکانیان بەو شێوەیە دەدەن. بۆیە رێککەوتن لەگەڵ ئێران کارێکی قورسە، هەمیشە گوتوومانە قورسە بەڵام ئێمە هەوڵ دەدەین. ئەوەیە کە سەرۆک هەوڵی بۆ دەدات. من پێشوەختە بڕیار لەسەر ئەو گفتوگۆیانە نادەم، بێگومان لێرەدا و لەبەردەم دەزگاکانی راگەیاندن و لەسەر ئەم سەکۆیە دانوستان لەگەڵ ئێران ناکەم. ئێستا دانوستانکارەکانمان لە رێگەدان بەرەو ئەوێ. کۆبوونەوەیان دەبێت. دەبینین چی روودەدات. هیوادارین رێککەوتنێک بێتە ئاراوە. سەرۆک هەمیشە ئەنجامی ئاشتییانە و چارەسەرکردنی بابەتەکانی لە رێگەی دانوستاندنەوە پێ باشترە. ئەو سەرۆکێکە کە ئامادەیی پیشانداوە بۆ قسەکردن و بینینی هەر کەسێک. پێموایە ئەگەر لێرەدا دەرفەتێک هەبێت بۆ گەیشتن بە رێککەوتنێکی دیپلۆماسی کە چارەسەری ئەو بابەتانە بکات کە ئێمە نیگەرانین لێی، ئامادەین و پێشوازی لێ دەکەین. بەڵام نامەوێت زیادەڕۆیی لە گەشبینییەکەدا بکەم؛ کارەکە قورس دەبێت."

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا و هیلاری کلینتن، وەزیری پێشووی دەرەوەی ئەو وڵاتە، لەسەر دۆسیەی جێفری ئێپستین هێرش دەکەنە سەر یەکدی. ترەمپ دەڵێت "بە تەواوی بێبەری کراوە" و کلینتنیش تۆمەتباری دەکات بەوەی هەوڵی "پەردەپۆشکردنی" فایلەکان دەدات.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە لێدوانێکی رۆژنامەڤانیدا رەتیکردەوە هیچ پەیوەندییەکی بە جێفری ئێپستین، بازرگانی تۆمەتبار بە تاوانە سێكسییەکانەوە هەبێت و گوتی: "من هیچ شتێکم نییە بیشارمەوە. بە تەواوی بێبەری کراوم. ئەوان هیوایان دەخواست شتێک بدۆزنەوە، بەڵام رێک پێچەوانەکەی دەرچوو."

ترەمپ هێرشی تووندی کردە سەر هیلاری کلینتن و رایگەیاند کە ئەو تووشی "نەخۆشیی دژایەتیکردنی ترەمپ" بووە. گوتیشی: "ئێپستین لەگەڵ نووسەرێکدا کاری دەکرد بۆ ئەوەی رێگری لە سەرکەوتنی من لە هەڵبژاردنەکاندا بکات."

لە بەرامبەردا، هیلاری کلینتن لە بەرلین، ترەمپی تۆمەتبار کرد بەوەی رێگری لە بڵاوکردنەوەی تەواوی بەڵگەنامەکان دەکات و گوتی: "فایلەکان بڵاوبکەنەوە. ئەوان زۆر بە سستی کارەکان دەکەن."

هیلاری کلینتن کە بڕیارە لە کۆتایی ئەم مانگەدا لەبەردەم لیژنەیەکی کۆنگرێس ئامادە بێت، داوای کرد دانیشتنەکە بە شێوەیەکی کراوە و لەبەردەم کامێراکان بێت، نەک لە پشتی دەرگا داخراوەکان. گوتیشی: "تەنیا دەمەوێت دادپەروەری هەبێت و مامەڵەیەکی یەکسان لەگەڵ هەمووان بکرێت."

مانگی رابردوو، وەزارەتی دادی ئەمریکا زیاتر لە 3 ملیۆن بەڵگەنامە، وێنە و ڤیدیۆی پەیوەست بە لێکۆڵینەوەکانی ئێپستینی بڵاوکردەوە. ناوی بیڵ کلینتن، سەرۆکی پێشووتری ئەمریکا، چەندین جار لەو فایلانەدا هاتووە، بەڵام تاوەکو ئێستا هیچ بەڵگەیەک نییە، کە تێوەگلانی ئەو لە تاوانەکاندا بسەلمێنێت.

هیلاری کلینتن دەڵێت کۆمارییەکان دەیانەوێت سەرنجی خەڵک لەسەر ترەمپ لابدەن، کە ناوی ئەویش چەندین جار لە فایلەکاندا هاتووە. کلینتن ئاماژەی بەوە کرد، "هەرگیز ئێپستینی نەبینیوە".

بڕیارە رۆژی 26ـی شوبات هیلاری کلینتن و رۆژی 27ی شوباتیش بیڵ کلینتن لەبەردەم لیژنەی سەرپەرشتیی ئەنجوومەنی نوێنەرانی ئەمریکا ئامادە بن، بۆ لێکۆڵینەوە لە پەیوەندییەکانی ئەو بازرگانە لەگەڵ کەسایەتییە دەسەڵاتدارەکاندا.

جێفری ئێپستین لە ساڵی 2019دا، لەکاتێکدا لە زیندان چاوەڕوانی دادگاییکردنی بوو بە تۆمەتی بازرگانیکردن بە منداڵان بۆ مەبەستی سێكسی، گیانی لەدەستدا و پزیشکی دادوەری رایگەیاند "خۆی کوشتووە."

پارتی دەسەڵاتداری پورتوگال هاوشێوەی فەرەنسا و ئوسترالیا، هەوڵی قەدەخەکردنی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بۆ منداڵان دەدات و پڕۆژەیاسایەک دەخاتە بەردەم پەرلەمان کە تێیدا تەمەنی یاسایی بۆ چوونە نێو دنیای دیجیتاڵییەوە بە 16 ساڵ دیاری کراوە.

پەرلەمانتارانی پارتی دەسەڵاتداری پورتوگال پێشنیازێکیان ئاراستەی پەرلەمان کردووە و تێیدا هاتووە، "تەمەنی یاسایی دیجیتاڵی بۆ دەستڕاگەیشتنی سەربەخۆ بە پلاتفۆرمەکان، خزمەتگوزارییەکان، یارییەکان و ئەپڵیکەیشەنەکان، بە 16 ساڵ دیاری دەکرێت."

بەگوێرەی پڕۆژەیاساکە، مێردمنداڵانی تەمەن 13 بۆ 16 ساڵ تەنیا لە رێگەی رەزامەندیی دایک و باوکیانەوە دەتوانن هەژمار لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان دروستبکەن. بۆ جێبەجێکردنی ئەمەش، دەبێت کۆمپانیاکانی سۆشیاڵ میدیا سیستەمێکی پشتڕاستکردنەوەی تەمەن دابنێن و لەگەڵ ئەو سیستەمە ئەلیکترۆنییانەدا بگونجێت، کە حکومەتی پورتوگال بەکاریان دەهێنێت.

لە هۆکاری ئامادەکردنی پڕۆژەکەدا هاتووە، داتا زانستییەکان دەریانخستووە بەکارهێنانی پێشوەختەی سۆشیاڵ میدیا مەترسی لەسەر گەشەی ئاسایی و کۆمەڵایەتیی منداڵ دروستدەکات و ئەو تۆڕانە بوونەتە "ئامرازێکی ئاڵوودەکەر و زیانبەخش."

ئەم هەنگاوەی پورتوگال لەکاتێکدایە گوشارەکان لەنێو یەکێتیی ئەورووپا بۆ سنووردارکردنی سۆشیاڵ میدیا رووی لە زیادبوون کردووە. مانگی کانوونی یەکەمی ساڵی رابردوو ئوسترالیا بڕیاری قەدەخەکردنی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانی بۆ خوار 16 ساڵ جێبەجێ کرد.

هاوکات فەرەنسا کە پێشتر یاسایەکی هاوشێوەی پەسەند کردووە، ئێستا رێبەرایەتیی هەوڵێک لە ئاستی یەکێتیی ئەورووپا دەکات بۆ ئەوەی وڵاتانی دیکەی وەکو دانیمارک، یۆنان و ئیسپانیاش هەمان رێوشوێن بگرنەبەر.