KURDPLAT

شەهێن سابیر

-

ڕۆژی جیهانی ژنان بۆ یەکەمجار لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا لەلایەن (کلارا زێتکینەوە) سەرکردەیەکی دیاری حیزبی سۆسیال دیموکراتی ئەڵمانیا دەستیپێکرد، هێمای خەبات بۆ دادپەروەری جێندەری بووە،بەڵام لەسەدەی بیست یەک و به تایبەتی لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ململانێی سیاسی و ئابوری و تەنانەت کۆمەلایەتیش هاوکات جەنگ، قەیرانی مرۆیی، نەبونی ئاسایشی سیاسی و ئابووری واتایەکی ئالۆزتری هەڵگرتووە. ئەگەر سەیری وێنەی ژن لەجەنگەکاندا بکەین بەگشتی ژنان ڕووبەڕووی توندوتیژی و ئاوارەبوون و هەژاری دەبنەوە و قوربانین، لەلایەکی دیکەش ڕۆڵێکی چارەنووسساز دەگێڕن لە پاراستنی خێزان و بەردەوامبوونی ژیانی کۆمەڵایەتی. کەواتە ئەم بابەتە لێکۆڵینەوە لەوە دەکات کە چۆن جەنگەکان ناسنامە و دەسەڵاتی ژنان دەگۆڕن، دەیانخاتە پێگەیەکی دوولایەنە لەنێوان قوربانیبوون بەرپرسیارێتی و چالاکیی کۆمەڵایەتیدا.

لە دەیەکانی ڕابردوودا، ململانێ چەکدارییەکان لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست- لە جەنگی ناوخۆی سوریاوە تا قەیرانی مرۆیی لە یەمەن و ململانێی بەردەوام لە کەرتی غەززە- کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر ژیانی ژنان هەبووە. وێنەکان و ئەنجامەکان نیشانیان داوین ژنان لەم بارودۆخانەدا ڕووبەڕووی ئاوارەبوون و هەژاری و توندوتیژی دەبنەوە، بەڵام لە پاراستنی پێکهاتەی خێزان و تۆڕەکانی پشتیوانی کۆمەڵایەتیشدا ڕۆڵێکی چارەنووسساز دەگێڕن. بەگوێرەی ئاماری ژنانی نەتەوە یەکگرتووەکان، ملیۆنان ژن لە نزیک ناوچە ناجێگیرە سیاسی و ئەمنییەکاندا دەژین و بەشێکی بەرچاو لە قوربانیانی مەدەنیی شەڕ پێکدەهێنن.

بەشێک لەتیۆرییە کۆمەڵایەتییەکان وێنە تەلخەکەمان بۆرۆشن دەکەنەوە باس لەوە دەکەن کە شەڕ دەتوانێت ڕۆڵی کۆمەڵایەتی ژنان بگۆڕێت. هەروەک دەسەڵات لای (میشێل فۆکۆ) فەیلەسوف و تیۆرستی فەرەنسی نەک هەر ئامرازی چەوساندنەوەیە، بەڵکو شوناسەکانیش لەقاڵب دەدات. هەروەها فەیلەسووف و تیۆریستێکی جێندەری ئەمریکی (جودیت باتلەر) باس لەوەدەکات ڕۆڵی جێندەری جێگیر نییە و دەتوانێت لەکاتی قەیرانەکاندا بگۆڕێت. هەروەها تیۆریستی فیمینیزمی سیاسەتی نێودەوڵەتی (سینتیا ئێنلۆ ) جەخت لەوە دەکاتەوە کە بەبێ تێگەیشتن لە ئەزموونی ژنان، شیکاری سیاسەتی جیهانی ناتەواو دەبێت. بۆ نموونە لە شەڕی سوریادا زۆرێک لەو ژنانەی کە پێشتر ئامادەیی سنوورداریان لە کایەی گشتیدا هەبووە، بوون بە چالاکی کۆمەڵایەتی، ڕۆژنامەنووسی ناوخۆیی، یان ڕێکخەری یارمەتییە مرۆییەکان. ئەم پێشهاتە نیشان دەدات کە شەڕ دەتوانێت لە یەک کاتدا ژنان بەرەوڕووی لاوازی بخاتە بەردەم لاوازی و ئەگەری نوێ بۆ چالاکییەکانیان دروست بکات.

سەرەڕای گۆرانکاری لەم رۆڵە جیاوازانەدا، زۆرجار ئەزموونی ژنان لە شەڕدا پارادۆکسێکی لەگەڵدایە، لە کاتی جەنگدا ژنان ناچاردەبن بەرپرسیارێتی فراوانتر لە خێزان و کۆمەڵگادا هەڵبگرن و لەزۆر حاڵەتدا دەبنە ئەکتەری کۆمەڵایەتی گرنگ، بەڵام دوای کۆتاییهاتنی جەنگ یان کەمبوونەوەی قەیرانەکان زۆرجار پێکهاتە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان جارێکی دیکە پەراوێزیان دەخەنەوە. لە لایەکی دیکەوە ژنان لەفۆرمێکی دیکەدا دەبنەوە قوربانی هەروەک لەکتێبی نووسەر و ڕۆژنامەوانی بیلارووس (سڤێتلانا ئالیکسیێڤیچ) بە ناونیشانی (The Unwomanly Face of War) کە کراوەتە ناونیشانی شانۆنامەیک و یەکێک لە دیالۆگەکان دەڵێت: رۆژێک ژەنراڵەکە ھەموو ژنە سەربازەکانی کۆکردەوە وتی”ئێوە ھەمووتان زۆر جوان و نازدارن، بەلام کاتێک جەنگ تەواو بوو کەس ئێوەی ناوێت، چونکە ھەموو پیاوەکان لیتان دەترسن" ئەم دیالوگە دەربارەی پارادوکسێکە لەجەنگدا کە لەهەمانکاتدا دەبنە پالەوان و قوربانی گەورە بەم مانایە ژنان تەنیا قوربانیی ڕاستەوخۆی توندوتیژی جەنگ نین، بەڵکو لە پرۆسەی بنیاتنانەوەی سیاسی و کۆمەلایەتیشدا ڕووبەڕووی فۆرمی نوێی پەراوێزخستن دەبنەوە.

لە زۆر شوێنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕۆژی جیهانی ژنان زیاتر ئاهەنگێکە نەک بیرهێنانەوەی دەرئەنجامە قووڵەکانی جەنگ. جەنگ دەتوانێت شوناس و ڕۆڵی کۆمەڵایەتی ژنان بگۆڕێت و بیگۆڕێت بۆ ئەکتەری کۆمەڵایەتی گرنگ، بەڵام مەرج نییە ئەم گۆڕانکارییە بە مانای گەیشتن بە دەسەڵاتی بەردەوام بێت. بۆیە پرسیاری بنەڕەتی ئەوەیە ئایا ئەم ئامادەبوون و بەرپرسیارێتییە نوێیانە دەتوانێت ببێتە هۆی بەشداریکردنی ڕاستەقینەی ژنان لە پێکهاتە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان لە داهاتوودا، یان ژنان لە دوای شەڕەوە لە پەراوێزی دەسەڵاتدا بەردەوام دەبن؟!

خەرجیى عێراق لە ساڵى 2025دا گەیشتووەتە 141 تریلیۆن دینار و ئەوەش بەراورد بە 2024 زیاتر لە نۆ تریلیۆن دینار کەمى کردووە و زیاتر لە 17 تریلیۆن دیناریش کورتهێنانى هەبووە. داهاتى پارى عێراق 124 تریلیۆن دینار بووە کە 16 تریلیۆن دینارى کەم کردووە و زۆرترین کەمکردنیش لە داهاتى نەوت بووە. خەرجى هەژمارکراو لەسەر هەرێمى کوردستان 10.7 تریلیۆن دینار بووە و زیاتر لە 300 ملیار دینارى بەراورد بە 2024 کەمکردووە.

وەزارەتی دارایی فیدراڵ، راپۆرتی خەرجی و داهاتی بۆ 12 مانگەکەی ساڵی 2025 بڵاوکردەوە کە خەرجیی بەکاربردن و وەبەرهێنان دەگرێتەوە.

بەگوێرەی راپۆرتەکە، ساڵی 2025 خەرجیی گشتیی عێراق 141 تریلیۆن و 227 ملیار و 925 ملیۆن و 207 هەزار و 252 دینار بووە. لەو بڕە پارەیە، 119 تریلیۆن و 163 ملیار و 668 ملیۆن و 159 هەزار و 155 دیناری بۆ خەرجیی رەوان بووە، خەرجیی وەبەرهێنان لە 2025 گەیشتووەتە 22 تریلیۆن و 64 ملیار و 257 ملیۆن و 48 هەزار دینار کە دەکاتە 15.6%ی تێکڕای خەرجییەکان.

بەراورد بە ساڵی 2024، پار خەرجیی عێراق 9.2 تریلیۆن دینار کەمی کردووە. زۆرترین کەمبوونەوەکە لە خەرجیی رەواندا بووە کە زیاتر لە شەش تریلیۆن دینار کەمی کردووە.

ئەو خەرجییەی پار لەسەر هەرێمی کوردستان هەژمارکراوە 10.7 ترلیۆن دینار بووە کە زۆرینەی هەرە زۆری بۆ مووچە بووە.

بەراورد بە ساڵی 2024، خەرجیی هەژمارکراو لەسەر هەرێمی کوردستان کەم بووەتەوە کە ئەو ساڵە 10.7 تریلیۆن دینار بووە.

لەو دوو ساڵەدا خەرجیی هەژمارکراو لەسەر هەرێمی کوردستان 368 ملیار و 982 ملیۆن و 859 هەزار و 11 دینار کەمی کردووە.

بەگوێرەی راپۆرتەکە، پار داهات 124 تریلیۆن و 185 ملیار و 235 ملیۆن و 754 هەزار و 307 دینار بووە کە هەردوو داهاتی نەوت و نانەوتی گرتووەتەوە.

لەو بڕە داهاتە، 109 تریلیۆن و 207 ملیار و 744 ملیۆن و 884 هەزار و 692 دیناری داهاتی نەوت بووە کە 88%ی تێکڕای داهاتی ئەو ساڵە بووە، لە کاتێکدا داهاتی نانەوتی 14 تریلیۆن و 977 ملیار و 490 ملیۆن و 869 هەزار و 615 دینار بووە کە 12%ی داهاتەکانی پێکهێناوە.

بەراورد بە ساڵی 2024، داهات لە عێراق 16 تریلیۆن و 588 ملیار و 870 ملیۆن و 403 هەزار و 157 دینار کەمی کردووە.

زۆرترین کەمکردنی داهات لە ساڵی 2025 بەراورد بە ساڵی پێشتر لە داهاتی نەوت بووە کە 18 ترلیۆن و 328 ملیار و 655 ملیۆن و 544 هەزار و 281 دینار بووە، لەکاتێکدا داهاتی نانەوتی لەو ساڵەدا یەک ترلیۆن و 739 ملیار و 785 ملیۆن و 141 هەزار و 124 دینار زیادی کردووە، ئەویش بەراورد بە ساڵی 2024.

داهاتی نەوتی لە 2025 بە رێژەی 3% کەمی کردووە و داهاتی نانەوتیش بە هەمان رێژە زیادی کردووە.

کورتهێنانى خەرجى و داهاتى عێراق لە 2025 گەیشتووەتە 17.1 تریلیۆن دینار، لەکاتێکدا کورتهێنان لە 2024 گەیشتبووە 9.8 تریلیۆن دینار بووە.

وەزارەتی بازرگانیی عێراق دڵنیایی دەداتە هاووڵاتییان لەبارەی دۆخی ئاسایشی خۆراک و رایدەگەیێنێت، سەرەڕای ئاڵۆزییەکانی ناوچەکە، رەوشی خۆراک لە وڵات جێگیرە و لەژێر کۆنترۆڵدایە. گوتەبێژی وەزارەتەکەش دەڵێت، "گەنمی پێویست بۆ ساڵ و نیوێکی دیکە لە کۆگاکاندا هەیە."

محەممەد حەنوون، گوتەبێژی وەزارەتی بازرگانیی عێراق، رایگەیاند: "دۆسیەی ئاسایشی خۆراک لە کارە هەرە لەپێشینەکانی حکومەتە؛ کۆگاکانمان خاوەنی یەدەگێکی ستراتیژیی گەورەی مەوادە خۆراکییە سەرەکییەکانن وەک برنج، شەکر، زەیت و پاقلەمەنییەکان، رەوانەکردنی کاڵاکانیش بۆ بەشەخۆراکی مانگانەی هاووڵاتییان بە شێوەیەکی رێکوپێک بەردەوامە."

سەبارەت بە بەرهەمی گەنم، محەممەد حەنوون ئاشکرای کرد، گەنجینەی گەنم لە عێراق لە دۆخێکی زۆر باشدایە و تاوەکو کۆتایی ساڵی 2026 بەشی پێداویستیی ناوخۆ دەکات، ئەمەش "سەقامگیریی بەرهەمهێنانی ئارد و دابینکردنی گەنم بۆ ئاشەکان مسۆگەر دەکات."

گوتەبێژی وەزارەتی بازرگانیی عێراق باسی لە رێکارە پێشوەختەکان کرد بۆ رووبەڕووبوونەوەی هەر قەیرانێکی هەرێمی و گوتی: "کار دەکەین بۆ بەهێزکردنی زیاتری گەنجینەی ستراتیژی و رێگریگرتن لە بەرزبوونەوەی نرخ و قۆرخکاری لە بازاڕەکاندا."

هەروەها ئاماژەی بەوە کرد کە پلانێکی نوێیان بۆ دروستکردنی سایلۆی مۆدێرن و وێستگەی نوێی کۆگاکردنی دانەوێڵە دەستپێکردووە.

محەممەد حەنوون داوای لە هاووڵاتییان کرد "نەکەونە ژێر کاریگەریی پروپاگەندەکان و پێویست ناکات خۆراکێکی زۆر کۆبکەنەوە، چونکە بازاڕەکان پڕن لە کاڵا." جەختیشی کردەوە کە حکومەت بە وردی چاودێری پەرەسەندنەکان دەکات بۆ پاراستنی سەقامگیریی رەوشی خۆراک لە وڵاتدا.

لە ناوەندی ململانێیەکی تووندی هەرێمیدا، کە رۆژ لە دوای رۆژ ئاگرەکەی کڵپە دەسێنێت، دوورگەیەکی بچووکی مەرجانی لە باکووری کەنداو وەک "هێڵی سوور" و پارێزراوترین ناوچەی ئێران ماوەتەوە. دوورگەی خارگ، کە بە شاڕەگی ئابووریی کۆماری ئیسلامیی ئێران دادەنرێت، سەرەڕای ئەوەی ئاسانترین ئامانجە بۆ فڕۆکە جەنگییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل، بەڵام تاوەکو ئێستا لە هەڵمەتە سەربازییەکان بەدوور گیراوە. شێوازی مامەڵەکردن لەگەڵ ئەم خاڵە هەستیارە، پەردە لەسەر ستراتیژیی قووڵی واشنتن بەرامبەر تاران لادەدات.

بۆچی خارگ بۆ تاران 'ژیان یان نەمانە'؟

دوورگەی خارگ، کە تەنیا چەند کیلۆمەترێک درێژە و 25 کیلۆمەتر لە کەناراوەکانی ئێرانەوە دوورە، مێژووەکەی بۆ ساڵانی شەستەکان دەگەڕێتەوە، کاتێک کۆمپانیای "ئەمۆکۆ"ی ئەمریکی دروستی کرد.

ئەمڕۆ ئەم دوورگەیە گەورەترین و سەرەکیترین تێرمیناڵی هەناردەکردنی نەوتی خاوی ئێرانە.

بەهۆی ئەوەی کەناراوەکانی ئێران کەمکوڵن و ناشێن بۆ لەخۆگرتنی کەشتییە زەبەلاحەکان، خارگ بووەتە تاقە دەروازەی ستراتیژی؛ لە کۆی هەر 10 بەرمیل نەوت، کە ئێران بۆ بازاڕەکانی جیهان (بەتایبەت چین) دەینێرێت، 9 بەرمیلیان لەم دوورگەیەوە باردەکرێن. ریچارد نێفیۆ، جێگری پێشووی نێردەی تایبەتی ئەمریکا بۆ کاروباری ئێران، گرنگیی شوێنەکە لە یەک رستەدا کورت دەکاتەوە: "بەبێ خارگ، ئابووری ئێران بە تەواوی دادەڕمێت."

هێڵە سوورەکەی واشنتن

سەرەڕای ئەوەی دۆناڵد تڕەمپ، باس لە فراوانکردنی بازنەی ئامانجەکان دەکات بۆ سەر ژێرخانی ئێران، بەڵام کۆشکی سپی تاوەکو ئێستا دەستی بۆ خارگ نەبردووە. ئەمە تەنیا لەبەر ترسی سەربازی نییە، بەڵکو پەیوەندی بە "یارییەکی درێژخایەن"ـەوە هەیە.

مایکل دۆران، لێکۆڵەری باڵا لە پەیمانگای هادسۆن، پێیوایە واشنتن هێڵێکی سووری مێژوویی لە دەوری خارگ کێشاوە. ئامانجەکە تەنیا لێدانی رژێمی ئێستا نییە، بەڵکو پاراستنی ژێرخانێکە کە بۆ "ئێرانی دوای جەنگ" یان هەر حکومەتێکی داهاتوو پێویست دەبێت. تێکشکاندنی خارگ واتە مایەپوچکردنی ئێران بۆ چەندین ساڵ، ئەمەش بارگرانییەکی گەورە بۆ کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دروست دەکات، ئەگەر بیانەوێت وڵاتەکە ئاڕاستە بکەنەوە.

ترسی شۆکی بازاڕ و تۆڵەی تاران

یەکێکی دیکە لە هۆکارە سەرەکییەکانی پاراستنی خارگ، بازاڕی وزەی جیهانییە. هەر هێرشێک بۆ سەر ئەم تێرمیناڵە کە توانای بارکردنی 7 ملیۆن بەرمیل نەوتی رۆژانەی هەیە، نرخی نەوت بۆ ئاستێکی پێوانەیی بەرز دەکاتەوە. جگە لەوەش، نێفیۆ ئاماژە بەوە دەکات، کە ئەمریکا و ئیسرائیل دەزانن لێدانی خارگ واتە "کۆتایی یارییەکە" بۆ تاران، بۆیە ئەگەری زۆرە ئێران وەک کاردانەوە، تەواوی ژێرخانی نەوتی وڵاتانی کەنداو بکاتە ئامانج و گەرووی هورمز دابخات.

لە کاتێکدا یائیر لاپید، سەرۆکی ئۆپۆزیسیۆنی ئیسرائیل، داوا دەکات "هەموو کێڵگە نەوتییەکانی ئێران لە خارگ تێکبشکێنرێن" بۆ ئەوەی رژێمەکە بڕووخێت، بەڵام بەرپرسانی سەربازیی ئەمریکا بە وریاییەوە مامەڵە دەکەن. ئەوان دەیانەوێت نەوتەکە "لە دەستی کۆماری ئیسلامی دەربهێنن" نەک ژێرخانەکە بە تەواوی لەناو ببەن.

کارەکان لە خارگ بەردەوامن

سەرباری ئاڵۆزییەکان، داتاکانی چاودێریی کەشتییەکان نیشانی دەدەن، کە خارگ هێشتا بە تەواوی کاردەکات. لە هەفتەی رابردوودا چەندین سوپەرتانکەر لەوێ باریان کردووە. هەرچەندە ئێران سیستەمی ناسینەوەی کەشتییەکان دەگۆڕێت بۆ شاردنەوەی جموجۆڵەکانی، بەڵام شارەزایان دەڵێن هەناردەکردن بەردەوامە.

لە کۆتاییدا، دوورگەی خارگ تەنیا پارچە زەوییەکی مەرجانی نییە، بەڵکو کلیلی هاوسەنگیی هێزە لە ناوچەکەدا. مانەوەی بە سەلامەتی تاوەکو ئێستا نیشانەی ئەوەیە کە نە ئەمریکا و نە ئیسرائیل نایانەوێت ئێران بگەیەننە خاڵی "هەموو شتێک یان هیچ"، چونکە تێکچوونی ئەو هاوسەنگییە، جەنگەکە بۆ ئاستێک دەبات کە کۆنترۆڵکردنی نرخەکەی بۆ جیهان زۆر گران دەبێت. وەک سەرچاوەیەکی ئاگادار دەڵێت: "ئامانجەکە تێکشکاندنی تەواوەتی ئێران نییە، بەڵکو رێگەخۆشکردنە بۆ گۆڕینی رژێم."

بەگوێرەی بەدواداچوونەکان، لە دەستپێکی جەنگی ئیسرائیل و ئەمریکا لەگەڵ ئێران تاوەکو کۆتایی شەوی دووشەممە، هەرێمی کوردستان بە 210 درۆن و مووشەک بۆردوومان کراوە. لە هێرشەکاندا چوار کەس گیانیان لەدەستداوە.

 سنووری پارێزگای هەولێر بە 183 درۆن و مووشەک، سلێمانی بە 23 درۆن و مووشەک، دهۆک چوار درۆن و هەڵەبجەش بە دوو درۆن بۆردوومان کراوە.

بەپێی ئاماری رێکخراوێکی ئەمریکی لە هەرێمی کوردستان، لە هێرشەکاندا جگە لە گیانلەدەستدانی چوار کەس، 19 کەسیش بریندار بوون، لەوانە سێ کارمەندی ئاسایش لە هەولێر، سێ پاسەوان و سێ کەسی سڤیل لە سلێمانی. پەنابەرێکی رۆژهەڵاتی کوردستان لە کۆیە، هاونیشتمانییەک لە هەولێر و یەکێکیش لە زاخۆ.

زۆرترین هێرش بۆ سەر هەولێر

 تاوەکو کاژێر 11:30ـی شەوی دووشەممە 9ـی ئادار و رۆژی 10ـەیەمی جەنگ، 181 هێرشی درۆن و مووشەک ئاراستەی پارێزگای هەولێر کراون زۆرینەیان سەنتەری هەولێری کردووەتە ئامانج.

بە گوتەی ئومێد خۆشناو، پارێزگاری هەولێر زۆرینەی هێرشەکان لەلایەن سیستمی بەرگری ئاسمانییەوە تێکشکێندراون.

لە 03ـی ئادارەوە تاوەکو شەوی دووشەممە، 23 درۆن و مووشەک بووە، کە چڕتریان شەوی 7ـی ئادار بوو، کاتێک بە شەش درۆن سەنتەری شارەکە بۆردوومانکرا.

 لە پارێزگای دهۆک بە چوار درۆن سێ هێرش دژی سنوورەکە کراوە. لە یەکێک لە هێرشەکاندا شەوی 05ـی ئادار، کێڵگەی نەوتی سەرسنگ کرایە ئامانج و بەهۆیەوە بەرهەمهێنانی نەوت لە کێڵگەکە راگیرا.

لە هەڵەبجە کەمترین هێرش کراوە، 7ـی ئادار بە دوو درۆن چیای شنروێ لە سنووری پارێزگاکە بۆردوومان کرا. هێرشەکە دژی تاوەرەکانی پەیوەندیی کۆمپانیاکانی ئاسیاسێڵ و کۆڕەک تیلیکۆم کراون.

ئەو ناوچانەی بۆردوومان کراون یان درۆن و مووشەکیان لێ کەوتووەتە خوارەوە

پارێزگای هەولێر: درۆن مووشەک لەم ناوچانە کەوتوونەتە خوارەوە: کەسنەزان، پیرزین، فەرمانبەران، رۆشنبیری، ژیان، کوردستان، نەورۆز، گەزنە، بەحرکە، عەنکاوە، فڕۆکەخانەی هەولێر و دەوروبەری، دێگەڵە، چۆمان و سۆران.

پارێزگای سلێمانی: سلێمانی، گەڕەکی بەرانان، شەقامی 60 مەتری، گوندی زڕگوێز، گوندی زڕگوێزەڵە، ناحیەی سوورداش، هێزەکانی فەرماندیی پێشمەرگە، گەڕەکی تاسڵوجە، چیای زمناکۆ.

پارێزگای دهۆک: کێڵگەی نەوتی سەرسنگ، کەمپی باجد کەنداڵ و گوندێکی سنووری ئاکرێ.

پارێزگای هەڵەبجە: چیای شنروێ.

رێکخراوێک: 4 گیانلەدەستدان و 19 بریندار هەن

بەگوێرەی ئاماری رێکخراوی تیمەکانی دروستکەری ئاشتیی کۆمەڵگە (CPT)ـی ئەمریکی لە هەرێمی کوردستان، لە 28ـی شوباتەوە تاوەکو دووشەممە بەهۆی جەنگ و کاریگەرییەکانی جەنگەوە چوار کەس گیانیان لەدەستداوە، سێ یان لە حیزبەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان بوون و ئەوی دیکەش کارمەندێکی ئاسایشی فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی هەولێر بووە.

رێکخراوەکە بۆردوومان و هێرشەکان دژی هەرێمی کوردستان و سنوورەکانی تۆمار دەکەن. کامەران عوسمان، بەرپرسی بەشی مافی مرۆڤی رێکخراوەکە لە هەرێمی کوردستان،گوتی: "بەهۆی هێرشەکانەوە دوو پێشمەرگەی پارتی ئازادیی کوردستان لە سنووری پارێزگای هەولێر، یەک پێشمەرگەی کۆمەڵە لە سنووری پارێزگای سلێمانی و ئەندامێکی ئاسایش لە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی هەولێر گیانیان لەدەستداوە".

بەگوێرەی ئاماری ئەو رێکخراوە، بەهۆی هێرشەکانی سەر هەولێرەوە 19 کەس بریندار بوون؛ 12یان لە سنووری پارێزگای هەولێر بوون، 6 لە سنووری پارێزگای سلێمانی و یەک لە سنووری پارێزگای دهۆک.

لە ئامارەکەدا هاتووە "لە بریندارەکان 3 یان ئەندامی هێزە ئەمنییەکان بوون و لە فڕۆکەخانەی هەولێر بریندار بوون، هەروەها دوویان سکیوریتی بوون لە بارەگای پێشووی نەتەوە یەکگرتووەکان لە سلێمانی، یەکێکیان سکیوریتی بووە لە هۆتێل تایتانیک لە سلێمانی. هاوکات سێ سڤیل برینداربوون، یەکێکیان ماتۆڕسواری دیلیڤەری بوو لە هەولێر، یەک بریندار لە کەمپی باجد کەنداڵ بووە لە زاخۆ، بریندارێکیش پەرستارێک بووە لە کەمپی ئازادیی لە کۆیە. هەروەها 10 بریندار پێشمەرگەی حیزبەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان بوون".

جەنگی ئیسرائیل و ئەمریکا لەگەڵ ئێران 28ـی شوبات دەستیپێکرد، لە یەکەم رۆژی شەڕەکەوە هێرشەکان دژی هەرێمی کوردستان و هەولێر دەستیان پێکرد و بەردەوامە.

زۆربەی هێرشەکانی سەر هێزەکانی سەر رۆژهەڵاتی کوردستان لەلایەن ئێران کراون، هەروەها گرووپە چەکدارەکانی شیعە کە ئێران پشتیوانیان دەکات بەرپرسیاریێتیی زۆربەی ئەو هێرشانەیان لە ئەستۆ گرتووە، کە کراونەتە سەر هەرێمی کوردستان.

عومەر قادر

-

ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەڵگری سەدان چیرۆکی ڕاستەقینەی جەنگی گرنگ و چارەنوسسازە لە مێژوی ئایینەکان، ئیمپراتۆریەتەکان، دەوڵەتان و گروپە کۆمەڵایەتی-سیاسییەکانی ئەم ناوچەیە. هەندێک جەنگ لە مێژودا خاڵی وەرچەرخان و "منداڵدانی" دابەشکاریی نوێ و جێگۆڕکێی هێزەکان بون لەسەر ئاستی ناوچەیی و نێودەوڵەتی.

سەرنج بدەن، لێکەوتەی جەنگەکانی وەک (قادیسیە، چاڵدێران، جەنگی یەکەمی جیهانی، ڕێککەوتنی سایکس-پیکۆ و جەنگی کوێت)، تەنها سنورەکانیان نەگۆڕی، بەڵکو شێوازی ژیانی سیاسی، کۆمەڵایەتی و ئابورییان بۆ سەدان ساڵ گۆڕی. لە ئێستاشدا ئەگەر بە وردی سەرنج بخەینە سەر ئاڵۆزییەکانی نێوان (ئەمریکا، ئێران و ئیسرائیل)، بە هەمو پێوەرەکان ئەنجامی ئەم کێشمەکێشە دەبێتە کلیل یان کۆدی وەرچەرخان لەسەر ئاستی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و جیهان بە گشتی.

ئایندەی ئەم ململانێیە لە نێوان دو ئەگەری سەرەکی دایە:

درێژەکێشانی جەنگ

ڕاگرتنی جەنگ

یەکەم: ئەگەری درێژەکێشانی جەنگ

لەبەر ئەوەی ئێران تەنها دەوڵەت نییە، بەڵکو خاوەنی چەندین گروپی بریکارە (Proxies) لە وڵاتانی ناوچەکە، درێژەکێشانی جەنگ لەوانەیە ببێتە هۆی تەقینەوەیەکی جەماوەریی گەورە لە بەرژەوەندیی تاران. لە لایەکی دیکەوە، هەیمەنەی ئێران بەسەر گەروی هورمز و بەرزبونەوەی بەردەوامی نرخی نەوت لە بازاڕەکانی جیهاندا، واقیعێک دەخولقێنێت کە تێچوەکەی بۆ ئەمریکا و ئیسرائیل زۆر گران دەبێت.

هەروەها ئامانجگرتنی ژێرخانی نەوتیی وڵاتانی کەنداو و پەکخستنی ڕێڕەوی ژیان لە و وڵاتانەدا، دور نییە ببێتە هۆی دابەزینی کێرڤی متمانەی دەسەڵاتدارانی کەنداو بە ئەمریکا؛ چونکە وا هەست دەکەن واشنتۆن نەیتوانیوە وەک پێویست بییانپارێزێت. خەڵکی ئەو ناوچانەش بەردەوام دەپرسن: "ئەم باجە لەپای چی و بۆ بەرژەوەندیی کێ دەدرێت؟"

هاوکات، سیاسەتی "بێمنەتیی" دۆناڵد ترەمپ و هەوڵدان بۆ پەلکێشکردنی ئەوروپا (بەتایبەت بەریتانیا، فەڕەنسا و ئەڵمانیا) بۆ جەنگێک کە تەنها لە بەرژەوەندیی ئیسرائیل و "ماگا" (توندڕەوەکانی ناو ئەمریکا) بێت، لای ئەوروپییەکان پەسند نییە و جۆرێک لە خۆپارێزی پەیڕەو دەکەن. بۆیە ئەگەر جەنگەکە درێژە بکێشێت، ڕەنگە "ئاگربەست و ڕێککەوتن" ببێتە کارێکی واقیعی (دیفاکتۆ). لە حاڵەتی وەهاشدا، ئەمریکا پێشەنگایەتیی پلە یەکی خۆی لەدەست دەدات و جارێکی دیکە دابەشبونێکی نوێ لە فۆرمی سێ جەمسەری هاوتادا (چین، ڕوسیا و ئەمریکا) لە ناوچەکەدا ڕودەدات، کە جیاواز دەبێت لەو نەزمەی دوای جەنگی سارد هاتە کایەوە.

دوەم: ئەگەری ڕاگرتنی جەنگ

ئەمریکا و ئیسرائیل هەرچەندە وەک یەک تیم دەردەکەون، بەڵام دیدگایان بۆ بەردەوامبونی جەنگ جیاوازە؛ ئەمریکا بەدوای "تەسلیمبونی بێمەرج"ی ئێرانەوەیە، بەڵام ئیسرائیل "ڕوخانی ڕژێم"ی دەوێت. لەم هاوکێشەیەدا کات لە بەرژەوەندیی ئەمریکا نییە. یەکلاکردنەوەی چارەنوسی جەنگ بۆ پێگەی کۆمارییەکان و ترەمپ، سەنگی مەحەکی سیاسییە بۆ ئایندەیەکی نزیک.

بژاردەی ڕاگرتنی جەنگیش لە دو ئەگەردا کورت دەبێتەوە:

ڕاگرتنی جەنگ بەهۆی ڕوخانی کۆماری ئیسلامیی ئێران.

ڕاگرتنی جەنگ بەبێ ڕوخانی کۆماری ئیسلامیی ئێران.

تا ئێستا کارتەکانی بەردەست بۆ تەسلیمکردن یان ڕوخانی ئێران ڕون نین؛ چونکە ئۆپۆزیسیۆنێکی بەهێز نییە پشتی پێ ببەسترێت (هاوشێوەی ئۆپۆزیسیۆنی عێراق لە ساڵی ١٩٩١). لە مێژوی ئێراندا خرۆشانی شەقام کاریگەر بوە، بەڵام ئەم کارتە لە سەردەمی ترەمپدا تا ڕادەیەک سوتا؛ کاتێک بەڵێنی بە خەڵک دا کە پشتیوانییان دەکات، بەڵام تەنها لە ئاستی دروشمدا مایەوە و گەلانی ئێران باجێکی خوێناوییان دا، ئەمەش متمانەی بە ترەمپ لاواز کرد.

لە لایەکی دیکەوە، هەوڵی ترەمپ بۆ پەلکێشکردنی کورد بۆ ناو جەنگەکە، بە فشاری تورکیا ڕاگیرا، بۆ ئەوەی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان قەوارەیەکی هاوشێوەی هەرێمی کوردستان دروست نەبێت. ئێستا ئێران بە خێرایی بۆشایی ڕێبەرە کوژراوەکە پڕ بکاتەوە. ئەگەر ڕێبەرە نوێیەکە ڕوبەڕوی هەمان چارەنوس ببێتەوە، ڕەنگە عەقیدەی سیاسیی ئێران بگۆڕێت و لەبری "مەرگی فیزیکی"، ملکەچی یان ڕێککەوتن هەڵبژێرن.

لەکۆتاییدا، بەهۆی دەرفەتی کەم و فشاری زۆرەوە، چارەنوسی جەنگەکە لە نێوان (درێژەکێشان و ئاگربەست) لە دو هەفتەی داهاتودا یەکلا دەبێتەوە. ئەگەر ئەمریکا نەتوانێت مۆدێلی گۆرانکاری ڕژێم وەک ئەوەی لە (عێراق یان ئەفغانستان)لە ئێراندا جێبەجێ بکات، ناچار دەبێت "پیاڵە ژەهرەکە" هەڵبدات و مل بۆ ڕاگرتنی جەنگ بدات