KURDPLAT

دوای کوژرانی گەورەترین بازرگانی مادەی هۆشبەر لە مەکسیک، وڵاتەکە کەوتووەتە ناو شەپۆلێکی تووندوتیژیی بێوێنە کە کاریگەری کردووەتە سەر هەموو جومگەکانی ژیان، لە ئابوورییەوە تاوەکو دەگاتە ئامادەکارییەکان بۆ جامی جیهانی 2026.

لە ئۆپەراسیۆنێکی هاوبەشی سوپای مەکسیک و هێزە تایبەتەکاندا کە بە پاڵپشتیی هەواڵگریی ئەمریکا ئەنجامدرا، نێمێسیۆ ئۆسێگێرا سێرڤانتێس (ئێل مێنچۆ) کوژرا.

شەڕەکە چۆن روویدا؟

وەزارەتی بەرگریی مەکسیک رایگەیاند، داواکراوترین پیاوی مەکسیک و سەرکردەی کارتێلی مەترسیداری مادە هۆشبەرەکانی "نەوەی نوێی جالیسک (CJNG)" لە کاتی ئۆپەراسیۆنێکی ئەمنیدا بۆ دەستگیرکردنی، کوژرا.

نێمێسیۆ ئۆسێگێرا سێرڤانتێس، کە بە "ئێل مێنچۆ" ناسراوە، رۆژی یەکشەممە لە کاتی گواستنەوەی بۆ مەکسیکۆ سیتی پایتەخت گیانی لەدەستدا، ئەمەش دوای ئەوەی لە پێکدادانەکانی نێوان لایەنگرانی و سوپا بە سەختی بریندار ببوو.

لە شارۆچکەی تاپالپا لە ویلایەتی جالیسکۆ (لە ناوەڕاستی رۆژئاوای مەکسیک)، چوار ئەندامی کارتێلی CJNG کوژران. هەروەها سێ سەربازی سوپای مەکسیکیش بریندار بوون. ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا زانیاریی هەواڵگری بە مەکسیک دابوو و هاوکاریی ئۆپەراسیۆنەکەی کردووە.

کارتێلی CJNG وەک تۆڵەسەندنەوە دەستی کردووە بە سووتاندنی ئۆتۆمبێل، داخستنی رێگەکان و هێرشکردنە سەر هێزە ئەمنییەکان لە 8 ویلایەتی جیاوازدا.

گەورەترین رووداو لەدوای دەستگیرکردنی ئێل چاپۆ

ئەمە بە گەورەترین رووداو دادەنرێت لە مەکسیک لەدوای دەستگیرکردنی ئێل چاپۆ، گەورەی بازرگانانی مادەی هۆشبەر لە مەکسیک و جیهان لە ساڵی 2016.

دوای بڵاوبوونەوەی هەواڵەکە، گرووپە چەکدارەکان دوێنێ یەکشەممە، 'جەنگی سەرشەقام'یان لە چەندین ویلایەتێکی وڵاتەکە راگەیاند، چەکداران پاس و بارهەڵگریان سووتاند و رێگە سەرەکییەکانی نێوان شارەکانی گوادالاخارا، مەکسیکۆ سیتی و مۆنتێری-یان داخست.

چەندین وێستگەی پۆلیس و باڵەخانەی حکومی لە ویلایەتی جالیسکۆ و میچۆاکان ته‌قێندراونه‌ته‌وه‌.

ئەمریکا بۆ هاووڵاتییانی لە مەکسیک: لە ماڵ دەرنەچن

وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا هۆشداری لەبارەی دۆخی مەکسیکەوە داوە و بە هاووڵاتییانی نیشتەجێی ئەو وڵاتەی راگەیاندووە، لەماڵەوە بمێننەوە.

ئەم هۆشدارییەی ئەمریکا بە تایبەت بۆ ویلایەتەکانی (جالیسکۆ، تاماوڵیپاس، میچۆاکان، گوێرێرۆ و نوێڤۆ لیۆن)ـە کە دوای کوژرانی ئەو گەورە بازرگانەی مادەی هۆشبەر، دۆخیان ناجێگیرە.

هۆشداریی حکومەتی مەکسیک بۆ خەڵکەکەی

فڕۆکەخانە، بەنزینخانە، وێستگەکانی پاس و چەندین مۆڵ و سووپەرماکێت، رووبەڕووی هێرش بوونەتەوە، بەتایبەتی لە ویلایەتی جالیسکۆ. حکومەتی مەکسیک و لایەنە پەیوەندیدارەکان چەند ئامۆژگارییەکیان بۆ هاووڵاتییان بڵاوکردووەتەوە، کە دیارترینیان ئەمانەن:

- دووربکەونەوە لەو شوێنانەی هێزە ئەمنییەکانی لێیە.

- ئاگاداری دەوروبەری خۆیان بن.

- هاتووچۆیە ناپێویستەکان کەم بکەنەوە.

- چاودێری میدیا ناوخۆییەکان بکەن بۆ زانینی نوێترین زانیاری.

- دوور بکەونەوە لە قەرەباڵخی و پابەندی رێنماییە ناوخۆییەکان بن.

- لە کاتی هەر بارودۆخێکی نائاساییدا پەیوەندی هێڵی گەرمەوە بکەن و خێزانەکانتان لە بارودۆخی خۆتان ئاگادار بکەنەوە.

وەزارەتی بەرگریی مەکسیک رایگەیاند کە ئێل مێنچۆ، بەهۆی سەختیی برینەکەی، لە کاتی گواستنەوەی بە فڕۆکە گیانی لەدەستداوە.

ئەمریکا 15 ملیۆن پاداشتی بەو کەسە دەدا کە زانیاریی لەبارەی ئێڵ مێنچۆ بدات

پێشتر ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بڕی 15 ملیۆن دۆلاری وەک پاداشت دیاری کردبوو بۆ هەر زانیارییەک کە ببێتە هۆی دەستگیرکردنی، ئەمەش وەک ئاماژەیەک بۆ رۆڵی گەورەی ئەو لە قاچاخچێتی مادە هۆشبەرەکان بۆ ناو ئەمریکا.

کارتێلی CJNG بڕێکی یەکجار زۆر لە مادە هۆشبەرەکانی وەک (میسامفیتامین، فێنتانیل، کۆکاین و هێرۆین)ی بۆ ناو ئەمریکا گواستووەتەوە، کە ویلایەتی تەکساس وەک خاڵێکی سەرەکی چوونە ژوورەوە و گواستنەوە بەکارهاتووە بەهۆی سنوورە بەرفراوانەکانی لەگەڵ مەکسیک.

سەرۆککۆمار: پێویستە ئاگادار و ئارام بین

دۆسیە دادوەرییە فیدراڵییەکان پەیوەندی نێوان بریکار و هاوبەشەکانی CJNG و جموجۆڵەکانیان لە شارەکانی وەک هیوستن و دالاس و ناوچە سنوورییەکانی وەک لاردۆ پشتڕاست کردووەتەوە.

کلۆدیۆ شاینباوم، سەرۆککۆماری مەکسیک رایگەیاند، "هاوئاهەنگییەکی تەواو لەگەڵ هەموو حکومەتە خۆجێیەکانی ویلایەتەکاندا هەیە و پێویستە ئاگادار و ئارام بین، لە زۆربەی ناوچەکانی وڵاتدا چالاکییەکان بە شێوەیەکی ئاسایی بەڕێوەدەچن."

شاینباوم دانی بەو پشێوییانەدا نا کە بەهۆی ئۆپەراسیۆنەکەوە دروست بوون و ئاماژەی بەوە کرد، وەزارەتی بەرگری راپۆرتی داوە لەسەر داخستنی چەندین رێگە و پەرچەکرداری دیکە، کە بەدوای ئۆپەراسیۆنی هێزە فیدراڵییەکاندا هاتوون.

گوتیشی: "ئێمە هەموو رۆژێک کار دەکەین بۆ ئاشتی، ئاسایش، دادپەروەری و خۆشگوزەرانیی مەکسیک."

وەزارەتی بەرگریی مەکسیک رایگەیاند، هێزە تایبەتەکان ئۆپەراسیۆنەکەیان لە ناوچەی "تاپالپا" لە ویلایەتی جالیسکۆ ئەنجامداوە، کە بە پێگەیەکی بەهێزی ناسراوی CJNG دادەنرێت.

وەزارەتەکە رایگەیاند: "لە کاتی ئەم ئۆپەراسیۆنەدا، هێرش کرایە سەر کارمەندانی سەربازی مەکسیک، ئەوانیش بۆ پاراستنی گیانی خۆیان بەرپەرچی هێرشەکەیان دایەوە. ئەمەش بووە هۆی کوژرانی چوار ئەندامی گرووپە تاوانکارییەکەی 'CJNG' لە شوێنی رووداوەکە و سێ کەسی دیکەش بە سەختی بریندار بوون، کە لە کاتی گواستنەوەیان بە فڕۆکە بۆ مەکسیکۆ سیتی گیانیان لەدەستدا."

هەروەها ئاماژەی بەوەش کرد: "لە نێو ئەو کەسانەی دواییدا (ئەوانەی لە فڕۆکەکەدا گیانیان لەدەستدا) مێنچۆ هەبوو؛ بەڵام لایەنە پەیوەندیدارەکان بەرپرس دەبن لە ئەنجامدانی پشکنینە دادوەرییەکان (پزیشکی داد) بۆ پشتڕاستکردنەوەی کۆتایی ناسنامەکەی."

دەستبەسەر مووشەکهاوێژێکدا گیراوە کە دەتوانێت فڕۆکە بخاتە خوارەوە

وەزارەتەکە ئەوەشی خستە روو کە دوو ئەندامی دیکەی گرووپەکە دەستگیرکراون و دەست بەسەر چەندین ئۆتۆمبێلی زرێپۆش و چەکی جۆراوجۆردا گیراوە، لەوانە مووشەکهاوێژ کە توانای خستنەخوارەوەی فڕۆکەیان هەیە.

حاکمی ویلایەتەکانی جالیسکۆ، پابلۆ لێموس ناڤارۆ، باری نائاسایی رەنگ سووریان راگەیاند.

شاسوار عبدلواحید لەدەساڵی ڕابردوودا وەك سیاسیەکی تازە دەرکەوتوو هەمیشە یەکێك بوە لەو سیاسیانەی هەم خۆی قسەی زۆری کردوە و هەم زۆر قسەشی لەبارەوە کراوە.

شاسواری پێش دەستگیرکردن ئەوەی دوای ئازادکردنی نیە، چونکە ئەو ئێستا لەگەڵ وێنەیەکی تێکشکاو و واقعێکی پێچەوانەی ڕابردووی دەژیت، هەرچەند بەدەرکەوتنەکانی و قسەکردنەکانیدا دەیەوێت ئەو تێکشکانە بشارێتەوە کە تیایدا دەژیت بەڵام ئەگەریەکێك بەوردی سەرنجی بدات تێدەگات لە چ دۆخێکی پێچەوانە لەگەڵ ڕابردوویدایە.

تیکشکانەکەی هێندە گەورەیە کە نە بە ڕوونکردنەوە و پاساوەکانی و نە بە هێرشکردنە سەر ئەوانیتر ناشارێتەوە، بە جۆرێك کە دەرونی لە نێوان دوێنێ خۆی و ئەمڕۆیدا گیری کردوە، دوێنێیەك کە خەڵکی تێدا لەسێدارە دەدا و ئەمڕۆیەك دەبێت گوێڕایەڵی بێت.

من پێموایە ئەوەی کاك شاسواری تێکشکاند خودی زیندان نەبوو، بەڵکو بیرکردنەوەی خۆی بوو، بیرکردنەوەیەك کەخودی شاسواری بردبوە دنیایەکیتر و لە واقیع زۆر دووری خستبویەوە، ئەو وێنەیەکی بۆخۆی کێشابوو کە لە خۆی نەدەچوو، گەورەتر لە وێنە ڕاستەقینەکەی خۆی و لە حیزب و لەکورسیەکانیشی.

ئەو پۆپۆلیستی گەشتبوەلوتکە، ئەنانیەتی گەر چەوری بوایە هێندە بەرز بوو ئێستا سێ چوار جەڵدە لێیدابوو، بە جۆرێك تەسلیمی خەیاڵ و بیرکردنەوەی خۆی بووبوو کە وێنە ڕاستەقینەکەی بەتەواوی ونکردبوو

ئەو بەتەواوی مامەڵەی لەگەڵ وێنە خەیاڵیەکەی نێو زیهنی خۆی دەکرد، بۆیە رۆژێك لەبەردەرکی سەرا خەڵکی لەسێدارە دەداو رۆژێکیش حکومەتی پێکدەهێنا بەبێ یەکێتی و پارتی، حسابی بۆ هیچ هیزێكیتریش نەدەکرد و هەموانی بە پاشکۆی یەکێتی و پارتی دەزانی جگە خۆی، ئەو زۆر ڕوون دەیوت منیان لێڕاست بۆتەوە و پارەی باج و ئاو کارەبا نادەم چیشیان لەدەستدێ با بیکەن، ئەو دروشمی بانگەشەکەی هەڵبژاردنی ئەوەبوو کە ئەمجاریش درۆ دەکەن، دەیوت خەڵکینە پارتی و یەکێتی هەرچیانوت باوەڕیان پێ مەکەن و زۆر شتیتر....

هەموو ئەم قسانە لە ژێرکاریگەری بیرکردنەوەی ئەو وێنە خەیاڵیەبوو کە لە مێشکی خۆیدا بۆ خۆی کێشا بوو، ئێستا وێنەکە خراوەتەوە قاڵبی خۆی و تیگەشت وێنە خەیاڵیەکە تێکی شکاندوە و لەگەڵ واقعدا نایەتەوە، بۆیە هەرچەند ڕوونکردنەوە دەدات و دەنوسێت ئەوەی کە وتویەتی درۆئەکەن بۆی ناکرێتەوە بەوەی کە مەبەستی یەکێتی نەبوە!، ئێستا بە وێنە ڕاستەقینەکەی خۆی دەبێت ریز لەو کەسە بگریت و بە گوێی بکا کە پێشتر بڕیار بوو لە سێدارەی بدا.

بۆیە ئەوەی تێکی شکاند ئەو بیرکردنەوەیەبوو کە هەیبوو، پێیوابوو کەس ناتوانێ دەستی بشکێنێتەوە چونکە ١٥ کورسی هەیە، کەس ناتوانێ بڵێ پشتی چاوت برۆیە چونکە لە کۆشکەکانی تورکیە وبەغداد و تاران پێشوازی لێ دەکرێ، پێی وابوو ئەگەر دەستگیر بکرێ ئەوا ئەو سەفیر ونوێنەری وڵاتانەی دەهاتنە چاڤیلاند پەیوەندیەکانیان لەگەڵ بافڵ تاڵەبانی دەبچڕێنن، پێی وابوو ئەگەر دەستگیربکرێ شارو شارۆچکەکان پڕ دەبن لە خۆپیشاندانی سەدان هەزاری، پێیوابوو کە سەرپەرشتی کەمپەینی هەڵبژاردن لە زیندانەوە کورسیەکانی بۆ دەکات بەدوو هێندە، ئەو پێی وابوو بافڵ تاڵەبانیش وەک عومەر فەتاح و ئەوانیترە، بەڵام ئەمانە هیچیان نەبوون، چونکە خودی بیرکردنەوەکە ناواقعی و هەڵەبوو، چونکە ئەو وێنەی لە مێشکی خۆیدا کێشابووی ئەوە نەبوو کە لە زیندانە، بۆیە بەرلەئازاد بوونی وێنەکە تێکشکا، ئەمجارەیان بەناچاری مامەڵە لەگەڵ وێنە ڕاستەقینەکە دەکات و هەنگاوی لەگەڵ هەڵدەگرێت، وێنەیەك کە پێی وت تۆ شەریکەکەی ڕابردویت و وەرەوە سەر ئەو سفرەیەی لەسەری گەورەبوی.

گرفتی ئێستای شاسوارعبدلواحید ئەوەیە کە هێشتا دەیەوێ خەڵك مامەڵە لەگەڵ وێنە خەیاڵیەکەی ڕابردووی بکات، تاکو وێنە تێکشکاوەکەی ئێستای بشارێتەوە، لە کاتێکدا من پێموایە ئەوەی لەڕابردوودا مومارەسەی کردوە بۆ ئەو هەڵەبوە و ئێستا لەواقعەوە نزیکترە بەمەرجێ نەیەوێ ئێستایمان وەك شۆڕش پێ بفرۆشێتەوە، بۆیە بۆ سیاسی مومارەسەی وێنەی ڕاستەقینەکەی یەکەم هەنگاوی سەرکەوتنیەتی، ئێمە وێنەکە وەك خۆی دەبینین و هەر هەوڵێك بۆ کێشانی وێنەیەکیتر هەڵەیەکیترە.

بۆیە دەبێت ئەمە وانەیەك بێت بۆ هەموو ئەوانەی سیاسەت دەکەن و لەدەرفەتێکدا چەند کورسیەك بەدەست دەهێنن پێویستە مامەڵە لەگەڵ واقعدا بکەن و وێنەی خەیاڵی بۆ خۆیان دروست نەکەن، بیریانبێ کە پۆپۆلیستی و پەرتی وخەیاڵ پڵاوی و بەرژەوەندی خوازی ئۆپۆزسیۆن، دەسەڵاتی لاواز نەکرد، بەڵکو بێ هیوایی لای تاکی کورد بەهێزتر کرد.

عوسمان گوڵپی

چەند وێنەیەکی بڵاوکراوە دەریدەخەن کە کەشتیی فڕۆکە‌هەڵگری ئەمریکیی (جێراڵد فۆرد) گەیشتووەتە دەریای نێوەڕاست.

وێنەکان ئەمڕۆ هەینی 20-02-2026 بڵاوکرانەوە و تێیاندا دەردەکەوێت، کەشتییەکە لە گەرووی جەبەل تارق بیندراوە، کە زەریای ئەتڵەسی بە دەریای نێوەڕاستەوە دەبەستێتەوە.

ئەمەش بەشێکە لە کۆکردنەوەی هێزە گەورەکەی ئەمریکا لە ناوچەکەدا.

جێراڵد فۆرد دووەم کەشتیی فڕۆکەهەڵگرە کە ئیدارەی ترەمپ لەم چەند هەفتەیەی رابردوودا رەوانەی ناوچەکەی کردووە.

هەر ئەمڕۆ هەینی، سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، بیر لە هێرشکردنە سەر ئێران دەکاتەوە.

لە چەند هەفتەی رابردوویشدا کەشتیی فڕۆکەهەڵگری ئەبراهام لینکن و چەندین کەشتیی یاوەری گەیشتنە سنووری ئاویی ئێران لە دەریای عەرەبی.

جێراڵد فۆرد نوێترین، پێشکەوتووترین و گەورەترین کەشتیی جەنگیی ئەمریکایە کە 13 ملیار دۆلاری تێچووە، لە 22-07-2017وە خراوەتە خزمەتی سوپای وڵاتەکەوە.

درێژیی کەشتییەکە 337 مەترە، پانییەکەی 78 مەترە و بەرزییەکەی 76 مەترە. بە باری پڕەوە، کێشەکەی دەگاتە 100 هەزار تۆن.

خێرایی کەشتییەکە 55 کیلۆمەترە لە کاژێرێکدا، 4600 کارمەند و سەرباز لەخۆدەگرێت، 75 فڕۆکە دەتوانن لەسەری بنیشنەوە و بفڕن و دوو کورەی ئەتۆمیشی تێدایە بۆ دابینکردنی وزە.

نرخی بیتکۆین زیاتر لە 2500 دۆلاری لێبووەوە و یەک بیتکۆین بە 64 هەزار و 900 دۆلار مامەڵەی پێوەکرا.

ئەمڕۆ دووشەممە، لەگەڵ کردنەوەی بازاڕەکانی ئاسیا، نرخی یەک بیتکۆین بەڕێژەی 5٪ دابەزینی بەخۆیەوە بینی و ئاستی هەستیاری 65 هەزار دۆلاری بەرەو خوارەوە شکاند.

لە مانگی 10ی پار نرخی یەک بیتکۆین بەرزبووەوە بۆ زیاتر لە 125 هەزار دۆلار، بەڵام لەو کاتە بەدواوە نرخەکەی رووی لە دابەزین کردووە و 47٪ـی بەهای خۆی بەراورد بە بەرزترین ئاستەکانی لەدەستداوە.

بەتەنیا لە ئەمساڵدا نرخی بیتکۆین 26٪ـی بەهای خۆی لەدەستداوە.

جێف مەی، شارەزای بازاڕی دراوە دیجیتاڵییەکان سەر بە کۆمپانیای (BTSE) کە پەیوەستە بە تەکنەلۆجیای بلۆکچەینەوە، رایگەیاند، "بڕیاری دۆناڵد ترەمپ لەسەر بەرزکردنەوەی پێناسی گومرکی بەسەر وڵاتانی جیهاندا بووەتە هۆکار بۆ ئەوەی بازرگانان و وەبەرهێنەران بیتکۆینەکانیان بفرۆشن."

ئەو شارەزایە دەڵێت، وەبەرهێنەران لە ترسی ئەوەی نرخی بیتکۆین و بەهای بازاڕەکانی دیکە زیاتر دابەزێت، خێرا دەستیان بە فرۆشتنی بیتکۆینەکانیان کردووە.

تانیا تاهیر

-

لەسەرەتای هێرش و پەلامارەکانی حکومەتەکەی شەرعەوە بەوردی چاودێری دۆخی ڕۆژئاوام دەکرد، وەک کوردێک سەرنجم لەسەر هەموو جوڵەو لێکەوتەکانی بوو، بەیەقینەوە ئەوبڕوایەی لا دروست کردم کە ئەو هێرشە ناڕەوایانەی کرانە سەرخاک و کەرامەتی ڕۆژئاوای کوردستان تەنها داگیرکردنی خاک و هەوڵی سڕینەوەی جەستەیی تاکی کورد نەبون ، بەڵکو تاقیکردنەوەیەکی عەقڵانی بوون بۆ پێناسەکردنەوەی 'بەرژەوەندیی باڵای نەتەوەیی' و سەلماندنی ئیرادە و هۆشیاریی نەتەوەیی تاکی کورد .

 ئەگەر ستەم نەبوایە، ڕەنگە عەقڵی کوردی هێشتا لە چاوەڕوانیی گۆڕانکارییەکی دەرەکیدا بوایە، بەڵام فشاری ستەمکاری وایکرد کورد تێبگات کە تیشکی ناسنامە تەنها لەناو قوڵایی تاریکترین شەوەکاندا دەدرەوشێتەوە. ئەم وتارە هەوڵێکە بۆ شیکردنەوەی ئەو دەستکەوتە مەعنەوییانەی کە لە ناو جەرگەی ململانێکاندا گەشانەوە و بوونە بنەما بۆ گۆڕینی تێڕوانینی تاکی کورد بەرەو مۆدێرنیتەیەکی سیاسی و کۆمەڵایەتی. لێرەوە دەمەوێت وەڵامی ئەو پرسیارە جەوهەریانە بەدەستبخەم؛ ئایا دەکرێت جەنگ و کوشتار ببێتە دەستکەوت ؟ چۆن هەستی نەتەوایەتی سنورە دەستکردەکانی تێکشکاند؟ چۆن سەلمێنرا 'خاک و مرۆڤ' پیرۆزترن لە هەر ئینتمایەکی مەزهەبی و ئایینی..؟ چۆن ئافرەتی کورد بووە کارەکتەری سەرەکی لە بڕیاری سیاسی و سەربازیدا؟ بۆ شرۆڤەکردنی وەڵامی هەریەک لەم پرسیارانە، ئەم وتارە دابەشی سێ تەوەری سەرەکی دەکەین: یەکەم: هێرش و زوڵم وەک میکانیزمی دروستکردنی هەستی نەتەوایەتی زۆربەی خوێندنەوە سیاسییەکان هێرش و کوشتار وەک ڕووداوێکی کاتی دەبینن کە کاریگەرییەکی سنوورداری هەیە. بەڵام ئەوەی لە ڕۆژئاوا ڕوویدا، سنووری ڕووداو تێپەڕاند و بووە پڕۆسەیەکی قووڵی نەتەوایەتی و فکری. 

ئەم پڕۆسەیە لە ئاستی تاکەوە دەستپێکرد، بەڵام بە خێرایی گەیشتە ئاستی بەکۆمەڵ ، و دواتر کاریگەرییەکانی بۆ ئاستی سیاسەتی نێودەوڵەتی گواسترایەوە. لێرەدا، پرسیاری سەرەکی ئەوەیە: چۆن زوڵم دەتوانێت ببێتە هۆکارێک بۆ دروستکردنی هەستی نەتەوایەتی و گۆڕینی سیاسەت؟ لە ڕوانگەی فەلسەفەی سیاسییەوە، ستەمکاری ئەگەرچی تا ئاستێکی دیاریکراو دەتوانێت گەلێک سەرکوت بکات، بەڵام کاتێک ستەم دەگاتە لوتکە، دەبێتە هۆی ڕابوونی "هۆشیاریی بوون".

 بۆ کوردی ڕۆژئاوا، مەترسیی سڕینەوەی مێژوویی لەلایەن هێزە تاریک پەرستەکانەوە، بوو بەو شۆکە مێژووییەی کە عەقڵی کوردی لە هەموو دنیا لە خەو ڕاپەڕاند. لێرەدا ستەم وەک "سوتەمەنی" بۆ ئیرادە کاری کرد، ئازاری هاوبەش بوو بەو چەسپە نەتەوەییەی کە سنورە دەستکردەکانی تێکشکاند و نیشانیدا کە چارەنوسی کورد لە هەر کوێ بێت، یەک پاکێجی دانەبڕاوە. بۆیە گرنگترین وەرچەرخان لە ئەزموونی ڕۆژئاوادا، گۆڕینی پێگەی کورد بوو لە "قوربانییەکی بێدەسەڵات"ەوە بۆ "بکەرێکی کارا". ئەمجارە کورد لەبری پەنابردن بۆ شیوەن، مۆدێلێکی نوێی لە بەرگری و بەڕێوەبردن پێشکەش کرد. 

ئەمە ئەو ڕاستیەی سەلماند نەتەوەیەک لەناو خۆڵەمێشی جەنگدا نەک هەر نامرێت، بەڵکو بە ناسنامەیەکی نوێوە دەست بە فڕین دەکاتەوە. ئەمە وایکرد ناسنامەی کورد لە پاڵ تاشەبەردی چیاکانەوە بگوازرێتەوە بۆ ناوەندی بڕیارە جیهانییەکان و پەرلەمانەکانی ئەورپا و کۆنگرێسی ئەمەریکا. کۆدەنگی کوردان لە هەموو تەمەنە جیاوازەکانەوە بە هاتنە سەرشەقامەکان و پشتگیری و دەربڕینی هەستی نەتەوایەتی لە ڕێگای سەرجەم پلاتفۆڕمەکانی ئینتەرنێت بو بەبەشێک لەخەباتی مەدەنی سەردەمیانە بۆ ڕەتکردنەوەی ستەم و سەلماندنی یەکڕیزی و داواکردنی مافی نەتەوەیی. هەروەها ئەو هەوڵە دیپلۆماسی و مەیدانییانەی کە لەوچەند ڕۆژەدا بۆ پشتیوانی ڕۆژئاوای کوردستان دران، لەو ساتەوەختەدا لەپێگەی بایەخێکی ستراتیژی بێوێنەدا خۆی نواند ، گرنگییەکەی تەنیا لەڕەهەندێکی سۆزداری نەتەوایەتیدا نەبوو، بەڵکو چەند خاڵێکی جەوهەری پێکا: 

• کاتێک سەرکردایەتی سیاسی کورد لە باشوور بێ گەڕانەوە بۆ ڕێسا نێودەوڵەتییەکان دەستبەکاربون و هەوڵی دبلۆماسیانەی خۆیان بۆ پشتگیری لە براکوردەکانیان لە ڕۆژئاوا دەردەبڕی، پەیامێکی ڕوون درایە (ئەمریکا، ڕووسیا و وڵاتانی ئەوروپا) کە: کورد کارەکتەرێکی سەربەخۆیە و برا و پشتیوانی یەکن نەک تەنیا پاشکۆی دەوڵەتانی ناوچەکە. هاوکێشەی "تەنیاکەوتنی کورد" ی گۆڕی بۆ "یەکبون و و پێکەوە بون". توانرا ئەو پەیامە بگەیەنن کە هێرش بۆ سەر شێخ مەقسوود یان حەسەکە، تەنیا ڕوبەڕوبونەوەی گروپێکی دیاریکراو نییە، بەڵکو ڕوبەڕوبونەوەی "ئیرادەی نەتەوەیی" هەموو کوردە. 

هەروەها لە ڕووی سەربازییشەوە، ئامادەیی بۆ ناردنی هێز یان یەکخستنی سەنگەر لە حەسەکە و دەوروبەری وای کرد، ورەی شەڕڤانان و خەڵکی مەدەنی بەرزبێتەوە هەست بکەن پشتیوانێکی ڕاستەقینەیان هەیە. بەهەموان توانیان ئەو پەیامە بگەیەنن کە برینی قامیشلۆ، ئازارە لە هەولێر و مەهاباد و ئامەد.

ئەم هەوڵانە "یەکێتیی ئازار" ی گۆڕی بۆ "یەکێتی نەتەوەیی". تەوەری دووەم: پێشخستنی نەتەوە بەسەر ئاییندا؛ بە بەڵگەی عەقڵی و شەرعی . لەفەلسەفەی حوکمڕانی و ژیانی کۆمەڵایەتیدا، "نەتەوە" وەک قەوارەیەکی سروشتی و خودایی، چوارچێوەیەکە کە ئایین لە ناویدا دەژێت. بەبێ بونی نەتەوەیەکی خاوەن کەرامەت و نیشتمانێکی ئارام، هیچ ئایینێک ناتوانێت پەیامە ڕەوشتی و مرۆییەکانی خۆی جێبەجێ بکات. بۆیە زۆرێک لە بیرمەندانی ئیسلامی و نوێخوازەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئایین دژی دەوڵەتی مەدەنی و نەتەوەیی نییە، ئەگەر دادپەروەری تێدا بێت؛ هەروەها لە تێڕوانینی نوێخوازانەی زۆرێک لە زانایانی ئیسلامیدا، چەندین دەق هەن کە دەبنە بنەما بۆ ئەوەی پاراستنی ناسنامە و خاکی نەتەوە لە پێشینە بێت. لێرەدا چەند خاڵێکی سەرەکی دەخەینە ڕوو کە دەسەلمێنن پاراستنی نەتەوە لەپێش ئاینەوەیە :

 • قورئانی پیرۆز دەفەرموێت: "وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ" (ئێمە نەوەی ئادەممان ڕێزدار کردووە). واتا مرۆڤ بەگشتی ڕێز لێگیراوە لای خوای گەورەوە، نەتەوەش کۆمەڵە مرۆڤێکن کە خودا خۆی ویستوویەتی جیاوازبن (لتعارفوا). کەواتە هەرهەوڵێک بۆسڕینەوەی نەتەوەیەک یان چەوساندنەوەی، دژایەتی ڕاستەوخۆی ویستی خودایە. بۆیە مامۆستایانی ئایینی نەتەوەخواز جەخت دەکەنەوە کە "پاراستنی نەتەوە، پاراستنی دینە"، چونکە نەتەوەی بێ ناسنامە، ئایینەکەشی دەبێتە ئامرازی دەستی داگیرکەر، کەواتە پاراستنی کەرامەتی نەتەوەیەک پێشینەی هەیە بەسەر سەپاندنی ئایینزایەکی دیاریکراودا.

 • قورئان نەتەوە وەک ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگر و پیرۆز دەبینێت کە بۆ ناسینی یەکتر دروستکراون، نەک بۆ سڕینەوەی یەکتر: (يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَىٰ وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا... سورەتی الحجرات: ١٣( واتە: "ئەی خەڵکێنە! ئێمە ئێوەمان لە نێر و مێ دروستکردووە و کردوومانن بە (گەل - نەتەوە) و هۆزی جۆراوجۆر بۆ ئەوەی یەکتر بناسن." بەڵگەی عەقڵی ئەم دەقە پێمان دەڵێت ئەگەر خودا نەتەوەی وەک شوناسێک دیاری کردبێت، کەواتە پاراستنی ئەو شوناسە پاراستنی ویستێکی خوداییە. ئەمە دانپێدانانە بە فرەیی نەتەوەکان (وەک بنەمایەکی خودایی). 

• کاتێک پێغەمبەر (د.خ) چوو بۆ مەدینە، پەیماننامەیەکی لەگەڵ جولەکە و هۆزەکاندا واژۆ کرد کە ناونرا "بەڵگەنامەی مەدینە" (وەثیقە المدینە) لەوێدا دەستەواژەی "ئوممە/گەل" ی بەکارهێنا لەسەر بنەمای زەوی و نیشتمان، نەک ئایین. ئەمە دەسەلمێنێت کە "هاوڵاتیبوون" لە پێش ئایینەوە بووە بۆ بەڕێوەبردنی دەوڵەت (بە جیاوازی ئایینەوە) چەسپێنراوە. ئەمە وەک بنەمایەکی شەرعی بۆ "دەوڵەتی هاوڵاتیبون" دەبینرێت. کەواتە پێغەمبەر (د.خ) پێش ئەوەی دەوڵەتێک تەنها بۆمسوڵمانان دابمەزرێنێت، هاوپەیمانییەکی لەگەڵ هەموو پێکهاتەکانی مەدینە (جولەکە و تەنانەت عەرەبە بێبڕواکان) بەست. 

• پاراستنی نەتەوە و نیشتمان لە ئاییندا هاوتا و هاوتەریبە لەگەڵ پاراستنی خودی ئایین خۆی. پێغەمبەر (د.خ) دەفەرموێت: (مَنْ قُتِلَ دُونَ مَالِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ، وَمَنْ قُتِلَ دُونَ أَهْلِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ، وَمَنْ قُتِلَ دُونَ دِينِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ، وَمَنْ قُتِلَ دُونَ دَمِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ" (فەرمودەیەکی ڕاستە - رواه التزمذي. واتە: " هەرکەسێک لە پێناو پاراستنی سامانی، یان خێزان و نەتەوەکەی (أهله)، یان ئایینەکەی، یان خوێنیدا بکوژرێت، ئەوا شەهیدە." لێرەشدا پاراستنی (أهل) کە دەکرێت وەک نەتەوە و گەل لێکبدرێتەوە، خراوەتە ڕیزی شەهادەتەوە. 

• کاتێک پێغەمبەر (د.خ) ناچار کرا مەککە بەجێبهێڵێت، بە خەمناکییەوە سەیری شارەکەی کرد و فەرمووی: (ما أطيبَكِ من بلدٍ وأحبَّكِ إليَّ! ولولا أنَّ قومي أخرجوني منكِ ما سكنتُ غيرَكِ" (رواه الترمذي. ئەم فەرمودەیە دەری دەخات کە وابەستەیی بۆ "خاک و نیشتمان" هەستێکی سروشتی و شەرعییە. پاراستنی ئەو خاکەش کە نەتەوەی تێدا نیشتەجێیە، ئەرکێکی ئایینییە چونکە بەبێ خاک، ئایینیش جێبەجێ ناکرێت. بە کورتی: تێگەیشتنی دروستی ئیسلامی و هەڵوێستی ڕاستەقینەی زانایانی ئایینی نەتەوەخواز، جەختیان لەسەر ئەوە کردەوە کە نیشتمانپەروەری و پاراستنی کەرامەت، نەک هەر دژی ئایین نین، بەڵکو بەشێکی دانەبڕاون لە ئیمان و ئەرکی شەریعەت. تەوەری سێیەم : شۆڕش بە بەشداری کارای ئافرەتان و گۆڕینی هاوکێشە جێندەرییەکان بەشداریی ئافرەتان وژنان لە کایەی چەکداری و سیاسی و مەدەنی لە پەراوێزەوە بۆ ناوەند تەنها پێویستیەک نەبوو بۆ جەنگ، بەڵکو "شۆڕشێکی مەعریفی" بوو بۆ گۆڕینی هاوکێشە جێندەرییەکان . ئەمە وایکرد تێڕوانینی جیهان بۆ مرۆڤی کورد بگۆڕێت؛ کورد چیتر وەک نەتەوەیەکی خێڵەکی نابینرێت، بەڵکو وەک نەتەوەیەکی پێشکەوتنخواز کە مۆدێلی "ژن، ژیان، ئازادی" پێشکەش بە مرۆڤایەتی دەکات. بۆیە یەکێک لەقووڵترین ئەنجامەکان، گۆڕینی تێروانینی ڕۆڵی ژنان و ئافرەتان بوو.

لە ڕۆژئاوا لە ڕێگەی تێکشکاندنی ئەو بتە فکرییانەی کە ژنیان وەک "پلە دوو" دەبینی ، ژن وەک ئەکتەری سیاسی و خاوەن بڕیار دەرکەوت، نە وەک قوربانی. لەم ڕوانگەیەوە، ئازادیی ژن دیاری نییە کە پیاو یان دەسەڵات پێی ببەخشێت، بەڵکو مافێکی ئەزەلیە، دەستبەرداربونی مەحاڵە. بەشداری کارای ژنی کورد سەلماندی کە بەرگری ئەرکێکی ئەخلاقییە، ئەوان نەک تەنیا بۆ پاراستنی خاک، بەڵکو بۆ پاراستنی ناسنامەوهەبونی خۆیان چەکیان هەڵگرت. ئەم بەرگرییە بووە قەڵغانێک بۆ ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی کۆمەڵکوژییەکان (وەک ئەوەی لە شەنگال ڕوویدا)، و وێنەی ژنی لە "قوربانییەک کە چاوەڕێی ڕزگارکەرە" گۆڕی بۆ "ڕزگارکەرێکی خۆبەخش". لە کۆمەڵگەیەکدا کە ساڵانێکی درێژ بەدەست عەقڵیەتی پیاوسالاری و خێڵەکییەوە دەیناڵاند، شۆڕش مۆدێلێکی نوێی پێشکەش کرد جیهان بە سەرسامییەوە سەیری ژنانی کوردی دەکرد کە لە یەک کاتدا لە دوو بەرەدا دەجەنگان: بەرەی دژی عەقڵیەتی کۆنەپەرستی و بەرەیەک دژی چەوساندنەوەی نەتەوایەتی بۆیە ئەمڕۆ دروشمی "ژن، ژیان، ئازادی" کە لە دڵی ئەم شۆڕشەوە سەرچاوەی گرت، بووەتە ناسنامەیەکی جیهانی بۆ ژنان بەگشتی و ژنی کورد چیتر تەنیا نوێنەرایەتی نەتەوەکەی ناکات، بەڵکو نوێنەرایەتی ئیرادەی هەموو ئەو ژنانە دەکات کە لە جیهاندا بۆ مافەکانیان تێدەکۆشن . تانیا تاهیر